हर हर महादेव आरती · Har Har Mahadev Aarti
"हर हर हर महादेव", शिव की आरती, जो उन्हें एक साथ सौम्य गृहस्थ और उग्र वैरागी, साकार और निराकार कहकर स्तुति करती है।
हर हर हर महादेव सत्य सनातन सुन्दर शिव सबके स्वामी ।har har har mahadev satya sanatan sundar shiv sabke swami |अविकारी अविनाशी अज अन्तर्यामी ॥avikari avinashi aj antaryami ||
hara hara hara mahādeva satya sanātana sundara śiva sabake svāmī । avikārī avināśī aja antaryāmī ॥
हर हर हर महादेव! सत्य, सनातन, सुंदर शिव, सबके स्वामी; अविकारी, अविनाशी, अजन्मा, अंतर्यामी।
Har Har Har Mahadev! True, eternal, beautiful Shiva, lord of all; changeless, imperishable, unborn, the inner ruler.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव सत्य सनातन सुन्दर शिव सबके स्वामी» (drikpanchang, hindunidhi); «सत्य सनातन सुन्दर शिव सबके स्वामी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव आदि अनन्त अनामय अकल कलाधारी ।har har har mahadev adi anant anamay akal kaladhari |अमल अरूप अगोचर अविचल अघहारी ॥amal arup agochar avichal aghahari ||
hara hara hara mahādeva ādi ananta anāmaya akala kalādhārī । amala arūpa agocara avicala aghahārī ॥
हर हर हर महादेव! आदि-अनंत, रोगरहित, अकल होकर भी कलाओं को धारण करने वाले; निर्मल, अरूप, अगोचर, अविचल, पाप हरने वाले।
Har Har Har Mahadev! Without beginning or end, free of disease, beyond parts yet bearer of all arts; spotless, formless, imperceptible, unmoving, remover of sin.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव आदि अनन्त अनामय अकल कलाधारी» (drikpanchang, hindunidhi); «आदि अनंत अनामय अकल कलाधारी» (dharmsaar); «हर हर आदि अनन्त अनामय अकल कलाधारी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
ब्रह्मा विष्णु महेश्वर तुम त्रिमूर्तिधारी ।brahma vishnu maheshwar tum trimurtidhari |कर्ता भर्ता धर्ता तुम ही संहारी ॥karta bharta dharta tum hi sanhari ||
brahmā viṣṇu maheśvara tuma trimūrtidhārī । kartā bhartā dhartā tuma hī saṃhārī ॥
आप ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर हैं, त्रिमूर्ति धारण करने वाले; आप ही कर्ता, भर्ता, धर्ता और संहारक हैं।
You are Brahma, Vishnu and Maheshvara, bearing the threefold form; you are the maker, the sustainer, the upholder and the destroyer.
हर हर हर महादेव रक्षक भक्षक प्रेरक प्रिय औढरदानी ।har har har mahadev rakshak bhakshak prerak priy audharadani |साक्षी परम अकर्ता कर्ता अभिमानी ॥sakshi param akarta karta abhimani ||
hara hara hara mahādeva rakṣaka bhakṣaka preraka priya auḍharadānī । sākṣī parama akartā kartā abhimānī ॥
हर हर हर महादेव! रक्षक और भक्षक, प्रिय प्रेरक, औढरदानी; परम साक्षी जो कुछ नहीं करते, फिर भी कर्ता और अभिमानी प्रतीत होते हैं।
Har Har Har Mahadev! Protector and devourer, the beloved inspirer, the generous giver; the supreme witness who does nothing, yet the doer who seems to own the deed.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव रक्षक भक्षक प्रेरक प्रिय औढरदानी» (drikpanchang, hindunidhi); «रक्षक भक्षक प्रेरक तुम औढरदानी» (dharmsaar); «हर हर .. रक्षक भक्षक प्रेरक प्रिय औघरदानी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव मणिमय-भवन निवासी अति भोगी रागी ।har har har mahadev manimay-bhavan nivasi ati bhogi ragi |सदा श्मशान विहारी योगी वैरागी ॥sada shmashan vihari yogi vairagi ||
hara hara hara mahādeva maṇimaya-bhavana nivāsī ati bhogī rāgī । sadā śmaśāna vihārī yogī vairāgī ॥
हर हर हर महादेव! मणिमय भवन में रहने वाले, परम भोगी और रागी; फिर भी सदा श्मशान में विचरने वाले योगी और वैरागी।
Har Har Har Mahadev! Dwelling in a jewelled palace, the great enjoyer and lover; yet always roaming the cremation ground, the yogi, the renouncer.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव मणिमय-भवन निवासी अति भोगी रागी» (drikpanchang, hindunidhi); «मणिमय भवन निवासी अति भोगी रागी» (dharmsaar); «हर हर .. मणिमय भवन निवासी अति भोगी रागी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव छाल-कपाल गरल-गल मुण्डमाल व्याली ।har har har mahadev chhal-kapal garal-gal mundamal vyali |चिता भस्मतन त्रिनयन अयनमहाकाली ॥chita bhasmatan trinyan ayanamahakali ||
hara hara hara mahādeva chāla-kapāla garala-gala muṇḍamāla vyālī । citā bhasmatana trinayana ayanamahākālī ॥
हर हर हर महादेव! छाल और कपाल, गले में विष, मुंडमाला और सर्प धारण किए; शरीर पर चिता की भस्म, तीन नेत्रों वाले, महाकाली के आश्रय।
Har Har Har Mahadev! Wearing hide and skull, poison at the throat, a garland of heads and serpents; ash of the pyre on your body, three-eyed, the abode of Mahakali.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव छाल-कपाल गरल-गल मुण्डमाल व्याली» (drikpanchang, hindunidhi); «छाल कपाल गरल गल मुंडमाल व्याली» (dharmsaar); «हर हर .. छाल कपाल गरल गल मुण्डमाल व्याली» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव प्रेत-पिशाच-सुसेवित पीत जटाधारी ।har har har mahadev pret-pishach-susevit pit jatadhari |विवसन विकट रूपधर रुद्र प्रलयकारी ॥vivsan vikat rupadhar rudra pralayakari ||
hara hara hara mahādeva preta-piśāca-susevita pīta jaṭādhārī । vivasana vikaṭa rūpadhara rudra pralayakārī ॥
हर हर हर महादेव! प्रेत-पिशाचों से सेवित, पीली जटाओं वाले; वस्त्रहीन, विकट रूप वाले, प्रलय करने वाले रुद्र।
Har Har Har Mahadev! Served by ghosts and spirits, with tawny matted locks; unclothed, of fearsome form, Rudra who brings the dissolution.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव प्रेत-पिशाच-सुसेवित पीत जटाधारी» (drikpanchang, hindunidhi); «प्रेत-पिशाच सुसेवित पीत जटाधारी» (dharmsaar); «हर हर .. प्रेत पिशाच सुसेवित पीत जटाधारी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव शुभ्र-सौम्य सुरसरिधर शशिधर सुखकारी ।har har har mahadev shubhra-saumya surasaridhar shashidhar sukhakari |अतिकमनीय शान्तिकर शिवमुनि मन-हारी ॥atikamaniy shantikar shivamuni man-hari ||
hara hara hara mahādeva śubhra-saumya surasaridhara śaśidhara sukhakārī । atikamanīya śāntikara śivamuni mana-hārī ॥
हर हर हर महादेव! शुभ्र और सौम्य, गंगा और चंद्रमा धारण करने वाले, सुख देने वाले; अत्यंत सुंदर, शांति देने वाले, मुनियों का मन हरने वाले शिव।
Har Har Har Mahadev! White and gentle, bearing the Ganga and the moon, giver of happiness; most lovely, bringer of peace, Shiva who steals the hearts of sages.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव शुभ्र-सौम्य सुरसरिधर शशिधर सुखकारी» (drikpanchang, hindunidhi); «शुभ्र सौम्य सुरसरिधर शशिधर सुखकारी» (dharmsaar); «हर हर .. शुभ्र-सौम्य सुरसरिधर शशिधर सुखकारी» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव निर्गुण सगुण निरञ्जन जगमय नित्य प्रभो ।har har har mahadev nirgun sagun niranjan jagmay nitya prabho |कालरूप केवल हर कालातीत विभो ॥kalrup keval har kalatit vibho ||
hara hara hara mahādeva nirguṇa saguṇa nirañjana jagamaya nitya prabho । kālarūpa kevala hara kālātīta vibho ॥
हर हर हर महादेव! निर्गुण और सगुण, निरंजन, जगत में व्याप्त, नित्य प्रभु; काल-रूप, केवल हर, काल से परे विभु।
Har Har Har Mahadev! Without qualities and with them, spotless, pervading the world, eternal Lord; the very form of time, Hara alone, all-pervading one beyond time.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव निर्गुण सगुण निरञ्जन जगमय नित्य प्रभो» (drikpanchang, hindunidhi); «निर्गुण सगुण निरंजन जगमय नित्य प्रभो» (dharmsaar); «हर हर .. निर्गुण सगुण निर†जन जगमय नित्य प्रभो» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव सत् चित् आनन्द रसमय करुणामय धाता ।har har har mahadev sat chit anand rasmay karunamay dhata |प्रेम-सुधा-निधि प्रियतम अखिल विश्व त्राता ॥prem-sudha-nidhi priytam akhil vishwa trata ||
hara hara hara mahādeva sat cit ānanda rasamaya karuṇāmaya dhātā । prema-sudhā-nidhi priyatama akhila viśva trātā ॥
हर हर हर महादेव! सत्, चित् और आनंद, रस और करुणा से पूर्ण, धाता; प्रेम-सुधा के भंडार, प्रियतम, सारे विश्व के त्राता।
Har Har Har Mahadev! Being, consciousness and bliss, full of rasa and compassion, the sustainer; treasure of the nectar of love, the beloved, saviour of the whole universe.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव सत् चित् आनन्द रसमय करुणामय धाता» (drikpanchang, hindunidhi); «सत-चित-आनँद रसमय करुणामय धाता» (dharmsaar); «हर हर . सत् चित् आनन्द रसमय करुणामय धाता» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
हर हर हर महादेव हम अतिदीन दयामय चरण-शरण दीजै ।har har har mahadev ham atidin dayamay charan-sharan dijai |सब विधि निर्मल मति कर अपना कर लीजै ॥sab vidhi nirmal mati kar apna kar lijai ||
hara hara hara mahādeva hama atidīna dayāmaya caraṇa-śaraṇa dījai । saba vidhi nirmala mati kara apanā kara lījai ॥
हर हर हर महादेव! हे दयामय, हम अत्यंत दीन हैं: हमें चरणों की शरण दीजिए, सब प्रकार से हमारी बुद्धि निर्मल कीजिए और हमें अपना बना लीजिए।
Har Har Har Mahadev! We are very humble, O compassionate one: give us refuge at your feet, make our minds pure in every way, and make us your own.
संस्करणों में अंतर: «हर हर हर महादेव हम अतिदीन दयामय चरण-शरण दीजै» (drikpanchang, hindunidhi); «हम अति दीन दयामय चरण-शरण दीजै» (dharmsaar); «हर हर .. हम अतिदीन दयामय चरण शरण दीजै» (bharatdiscovery). The reading shown is that of the most-visited of these sites (Tranco ranking, see the editorial policy).
इस पाठ के बारे में
यह आरती, जिसका हर पद "हर हर हर महादेव" के उद्घोष से आरंभ होता है, शिव की स्तुति विपरीत जोड़ों के माध्यम से करती है: सत्य, सनातन और सुंदर, फिर भी सब रूपों से परे; ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर एक साथ; रक्षक भी और संहारक भी; मणिमय भवन के भोगी और श्मशान के योगी; कपाल, विष और सर्प धारण किए उग्र रुद्र, और गंगा तथा चंद्रमा धारण किए सौम्य शिव; सगुण भी और निर्गुण भी, स्वयं काल और काल से परे। अंत में यह करुणामय प्रभु से दीन भक्त को चरणों की शरण देने और उसकी बुद्धि निर्मल करने की प्रार्थना करती है। इस आरती के ऑनलाइन संस्करण इसकी कई पंक्तियों में अलग हैं; सबसे अधिक देखी जाने वाली साइट का पाठ दिखाया गया है और जिन पंक्तियों में अंतर है उनके नीचे हर संस्करण का पाठ दिया गया है।
पाठ कैसे किया जाता है
इसे शिव आरती में, सोमवार को, सावन में और महाशिवरात्रि पर गाया जाता है। परंपराएँ भिन्न होती हैं।
कब पढ़ा जाता है
- महाशिवरात्रि · शनिवार, 6 मार्च 2027
- सोमवार
और पढ़ें: शिव
और आरती संग्रह
परिवर्तन सूची
- : प्रकाशित। पाठ स्वतंत्र स्रोतों से पंक्ति-दर-पंक्ति मिलाया गया (संपादकीय नीति देखें)।