Ganesh Atharvashirsha · गणपति अथर्वशीर्ष

ॐ नमस्ते गणपतये । त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि । त्वमेव केवलं कर्तासि । त्वमेव केवलं धर्तासि । त्वमेव केवलं हर्तासि । त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि । त्वं साक्षादात्मासि नित्यम् ॥

oṁ namaste gaṇapataye । tvameva pratyakṣaṃ tattvamasi । tvameva kevalaṃ kartāsi । tvameva kevalaṃ dhartāsi । tvameva kevalaṃ hartāsi । tvameva sarvaṃ khalvidaṃ brahmāsi । tvaṃ sākṣādātmāsi nityam ॥

ॐ, गणपति, आपको नमस्कार। आप ही प्रत्यक्ष "तत्त्वमसि" हैं। आप ही केवल कर्ता, आप ही धर्ता और आप ही हर्ता हैं। आप ही निश्चय से यह सब ब्रह्म हैं। आप ही नित्य, साक्षात् आत्मा हैं।

Om, salutations to you, Ganapati. You alone are the visible "That thou art". You alone are the creator, you alone the sustainer, you alone the destroyer. You alone are truly all this Brahman. You are the eternal Self made manifest.

ऋतं वच्मि । सत्यं वच्मि ॥

ṛtaṃ vacmi । satyaṃ vacmi ॥

मैं ऋत (उचित) कहता हूँ; मैं सत्य कहता हूँ।

I speak what is right; I speak what is true.

अव त्वं माम् । अव वक्तारम् । अव श्रोतारम् । अव दातारम् । अव धातारम् । अवानूचानमव शिष्यम् । अव पश्चात्तात् । अव पुरस्तात् । अवोत्तरात्तात् । अव दक्षिणात्तात् । अव चोर्ध्वात्तात् । अवाधरात्तात् । सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥

ava tvaṃ mām । ava vaktāram । ava śrotāram । ava dātāram । ava dhātāram । avānūcānamava śiṣyam । ava paścāttāt । ava purastāt । avottarāttāt । ava dakṣiṇāttāt । ava cordhvāttāt । avādharāttāt । sarvato māṃ pāhi pāhi samantāt ॥

मेरी रक्षा कीजिए। वक्ता, श्रोता, दाता और धाता की रक्षा कीजिए; गुरु और शिष्य की रक्षा कीजिए। पीछे से, आगे से, उत्तर और दक्षिण से, ऊपर और नीचे से रक्षा कीजिए। चारों ओर से मेरी रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए।

Protect me. Protect the speaker, the listener, the giver and the sustainer; protect the teacher and the student. Protect me from behind, in front, from the north and the south, from above and below. Protect me, protect me on every side.

त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः । त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः । त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि । त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥

tvaṃ vāṅmayastvaṃ cinmayaḥ । tvamānandamayastvaṃ brahmamayaḥ । tvaṃ saccidānandādvitīyo'si । tvaṃ pratyakṣaṃ brahmāsi । tvaṃ jñānamayo vijñānamayo'si ॥

आप वाणीमय हैं, चिन्मय हैं; आनंदमय हैं, ब्रह्ममय हैं। आप सच्चिदानंद और अद्वितीय हैं। आप प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। आप ज्ञानमय और विज्ञानमय हैं।

You are made of speech, you are made of consciousness; you are made of bliss, you are made of Brahman. You are existence, consciousness and bliss, without a second. You are Brahman made visible. You are made of knowledge and of wisdom.

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते । सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति । सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति । सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति । त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः । त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥

sarvaṃ jagadidaṃ tvatto jāyate । sarvaṃ jagadidaṃ tvattastiṣṭhati । sarvaṃ jagadidaṃ tvayi layameṣyati । sarvaṃ jagadidaṃ tvayi pratyeti । tvaṃ bhūmirāpo'nalo'nilo nabhaḥ । tvaṃ catvāri vākpadāni ॥

यह सारा जगत आपसे उत्पन्न होता है, आपमें स्थित रहता है, आपमें लीन होगा और आपमें लौटता है। आप पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश हैं। आप वाणी के चारों स्तर हैं।

This whole world arises from you, abides in you, will dissolve into you and returns to you. You are earth, water, fire, air and space. You are the four levels of speech.

त्वं गुणत्रयातीतः । त्वं अवस्थात्रयातीतः । त्वं देहत्रयातीतः । त्वं कालत्रयातीतः । त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् । त्वं शक्तित्रयात्मकः । त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् । त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥

tvaṃ guṇatrayātītaḥ । tvaṃ avasthātrayātītaḥ । tvaṃ dehatrayātītaḥ । tvaṃ kālatrayātītaḥ । tvaṃ mūlādhārasthito'si nityam । tvaṃ śaktitrayātmakaḥ । tvāṃ yogino dhyāyanti nityam । tvaṃ brahmā tvaṃ viṣṇustvaṃ rudrastvamindrastvamagnistvaṃ vāyustvaṃ sūryastvaṃ candramāstvaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom ॥

आप तीनों गुणों, तीनों अवस्थाओं, तीनों देहों और तीनों कालों से परे हैं। आप सदा मूलाधार में स्थित हैं। आप तीनों शक्तियों के स्वरूप हैं। योगी सदा आपका ध्यान करते हैं। आप ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इंद्र, अग्नि, वायु, सूर्य और चंद्रमा हैं; आप ब्रह्म, भूः, भुवः, स्वः और ॐ हैं।

You are beyond the three qualities, the three states, the three bodies and the three times. You dwell always in the muladhara. You are the three powers. Yogis meditate on you always. You are Brahma, Vishnu, Rudra, Indra, Agni, Vayu, Surya and Chandra; you are Brahman, the earth, the atmosphere, heaven and Om.

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिंस्तदनन्तरम् । अनुस्वारः परतरः । अर्धेन्दुलसितम् । तारेण ऋद्धम् । एतत्तव मनुस्वरूपम् । गकारः पूर्वरूपम् । अकारो मध्यमरूपम् । अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् । बिन्दुरुत्तररूपम् । नादः सन्धानम् । संहिता सन्धिः । सैषा गणेशविद्या । गणक ऋषिः । निचृद्गायत्री छन्दः । श्रीमहागणपतिर्देवता । ॐ गं गणपतये नमः ॥

gaṇādiṃ pūrvamuccārya varṇādiṃstadanantaram । anusvāraḥ parataraḥ । ardhendulasitam । tāreṇa ṛddham । etattava manusvarūpam । gakāraḥ pūrvarūpam । akāro madhyamarūpam । anusvāraścāntyarūpam । binduruttararūpam । nādaḥ sandhānam । saṃhitā sandhiḥ । saiṣā gaṇeśavidyā । gaṇaka ṛṣiḥ । nicṛdgāyatrī chandaḥ । śrīmahāgaṇapatirdevatā । oṁ gaṃ gaṇapataye namaḥ ॥

पहले गणों के आदि "ग" का उच्चारण करें, फिर वर्णों के आदि "अ" का, उसके बाद अनुस्वार, जो अर्धचंद्र से शोभित और ॐ से युक्त हो: यह आपके मंत्र का स्वरूप है। "ग" कार पूर्व रूप है, "अ" कार मध्य रूप, अनुस्वार अंतिम रूप; बिंदु उत्तर रूप है और नाद उन्हें जोड़ता है; उनकी संहिता संधि है। यही गणेश-विद्या है। इसके ऋषि गणक, छंद निचृद् गायत्री और देवता श्री महागणपति हैं। ॐ गं गणपतये नमः।

First utter "ga", the first of the group, then "a", the first of the vowels, with the nasal beyond them, shining with the half-moon, joined with Om: this is the form of your mantra. "Ga" is its first part, "a" its middle, the nasal its last; the bindu is its upper form and the sound (nada) joins them; their union is the junction. This is the knowledge of Ganesh. Its seer is Ganaka, its metre nichrid gayatri, its deity Shri Mahaganapati. Om gam, salutations to Ganapati.

एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥

ekadantāya vidmahe vakratuṇḍāya dhīmahi । tanno dantiḥ pracodayāt ॥

हम एकदंत को जानते हैं, वक्रतुंड का ध्यान करते हैं; वे दंती हमें प्रेरित करें।

We know the single-tusked one, we meditate on the one with the curved trunk; may the tusked one inspire us.

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ॥

ekadantaṃ caturhastaṃ pāśamaṅkuśadhāriṇam । radaṃ ca varadaṃ hastairbibhrāṇaṃ mūṣakadhvajam ॥

(उनका ध्यान करें) एक दाँत वाले, चार हाथों वाले, पाश और अंकुश धारण किए, हाथों में दाँत लिए और वर-मुद्रा दिखाते हुए, जिनकी ध्वजा पर मूषक है;

(Meditate on him) single-tusked, four-handed, holding the noose and the goad, holding a tusk and showing the gesture of blessing, with the mouse on his banner;

रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ॥

raktaṃ lambodaraṃ śūrpakarṇakaṃ raktavāsasam । raktagandhānuliptāṅgaṃ raktapuṣpaiḥ supūjitam ॥

लाल वर्ण वाले, बड़े उदर वाले, सूप जैसे कानों वाले, लाल वस्त्र पहने, लाल चंदन से लेपित अंगों वाले, लाल फूलों से पूजित;

Red, large-bellied, with ears like winnowing fans, dressed in red, his body anointed with red sandal paste, worshipped with red flowers;

भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ॥

bhaktānukampinaṃ devaṃ jagatkāraṇamacyutam । āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣātparam ॥

भक्तों पर दया करने वाले देव, जगत के कारण, अच्युत, जो सृष्टि के आरंभ में प्रकट हुए और प्रकृति तथा पुरुष से परे हैं।

The god compassionate to his devotees, the cause of the world, the imperishable, who appeared at the beginning of creation, beyond nature and spirit.

एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥

evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ ॥

जो प्रतिदिन इस प्रकार उनका ध्यान करता है, वह योगी है, योगियों में श्रेष्ठ।

Whoever meditates on him thus every day is a yogi, the best among yogis.

नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्तेऽस्तु लम्बोदराय एकदन्ताय विघ्नविनाशिने शिवसुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॥

namo vrātapataye namo gaṇapataye namaḥ pramathapataye namaste'stu lambodarāya ekadantāya vighnavināśine śivasutāya śrīvaradamūrtaye namaḥ ॥

व्रातपति को नमस्कार, गणपति को नमस्कार, प्रमथपति को नमस्कार; लंबोदर, एकदंत, विघ्नों का नाश करने वाले, शिव-पुत्र, वरदमूर्ति, आपको नमस्कार।

Salutations to the lord of hosts, salutations to Ganapati, salutations to the lord of the attendants; salutations to you, large-bellied, single-tusked, destroyer of obstacles, son of Shiva, embodiment of the giving of boons.