Satyanarayan Vrat Katha · Part 5: Chapter 5: King Tungadhvaja

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।athanyachcha pravakshyami shrinudhwam munisattamah |आसीत् तुङ्गध्वजो राजा प्रजापालनतत्परः ॥आसीत् तुङ्गध्वजो राजा प्रजा पालन तत्परः ॥asit tungadhwajo raja praja palana tatparah ||

sūta uvāca । athānyacca pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ । āsīt tuṅgadhvajo rājā prajāpālanatatparaḥ ॥

सूत जी बोले: 'अब मैं एक और कथा कहता हूँ; हे श्रेष्ठ मुनियो, सुनो। तुंगध्वज नाम का एक राजा था, जो प्रजा-पालन में लगा रहता था।

Suta said: 'Now I will tell another story; listen, best of sages. There was a king, Tungadhvaja, devoted to protecting his people.

प्रसादं सत्यदेवस्य त्यक्त्वा दुःखमवाप सः ।prasadam satyadevasya tyaktva duhkhamavapa sah |एकदा स वनं गत्वा हत्वा बहुविधान् पशून् ॥ekada sa vanam gatva hatva bahuvidhan pashun ||

prasādaṃ satyadevasya tyaktvā duḥkhamavāpa saḥ । ekadā sa vanaṃ gatvā hatvā bahuvidhān paśūn ॥

उसने सत्यदेव का प्रसाद त्यागकर दुख पाया। एक बार वह वन में गया और अनेक प्रकार के पशुओं को मारकर

He rejected Satyadeva's prasad and met with sorrow. Once he went to the forest and, after killing many kinds of animals,

आगत्य वटमूलं च दृष्ट्वा सत्यस्य पूजनम् ।agatya vatamulam cha drishtva satyasya pujanam |गोपाः कुर्वन्ति सन्तुष्टा भक्तियुक्ताः स बान्धवाः ॥gopah kurvanti santushta bhaktiyuktah sa bandhavah ||

āgatya vaṭamūlaṃ ca dṛṣṭvā satyasya pūjanam । gopāḥ kurvanti santuṣṭā bhaktiyuktāḥ sa bāndhavāḥ ॥

एक बरगद के पेड़ के नीचे आया, जहाँ उसने ग्वालों को अपने बंधुओं के साथ संतुष्ट होकर भक्तिपूर्वक सत्य का पूजन करते देखा।

came to the foot of a banyan tree, where he saw cowherds, content and devout, worshipping Satya with their kin.

राजा दृष्ट्वा तु दर्पेण न गतो न ननाम सः ।raja drishtva tu darpena na gato na nanama sah |ततो गोपगणाः सर्वे प्रसादं नृपसन्निधौ ॥tato gopaganah sarve prasadam nripasannidhau ||

rājā dṛṣṭvā tu darpeṇa na gato na nanāma saḥ । tato gopagaṇāḥ sarve prasādaṃ nṛpasannidhau ॥

यह देखकर भी राजा घमंड के कारण न वहाँ गया, न प्रणाम किया। तब सब ग्वालों ने राजा के सामने प्रसाद रखा,

Seeing this, the king in his pride neither went there nor bowed. Then all the cowherds placed prasad before the king,

संस्थाप्य पुनरागत्य भुक्त्वा सर्वे यथेप्सितम् ।sansthapya punaragatya bhuktva sarve yathepsitam |ततः प्रसादं संत्यज्य राजा दुःखमवाप सः ॥tatah prasadam santyajya raja duhkhamavapa sah ||

saṃsthāpya punarāgatya bhuktvā sarve yathepsitam । tataḥ prasādaṃ saṃtyajya rājā duḥkhamavāpa saḥ ॥

फिर लौटकर सबने मनचाहा प्रसाद खाया। तब प्रसाद त्यागने के कारण राजा को दुख मिला।

went back and all ate as much as they wished. Then, having rejected the prasad, the king met with sorrow.

तस्य पुत्रशतं नष्टं धनधान्यादिकं च यत् ।तस्य पुत्रशतं नष्टं धन धान्यादिकं च यत् ।tasya putrashatam nashtam dhana dhanyadikam cha yat |सत्यदेवेन तत्सर्वं नाशितं मम निश्चितम् ॥सत्यदेवेन तत् सर्वं नाशितं मम निश्चितम् ॥satyadevena tat sarvam nashitam mama nishchitam ||

tasya putraśataṃ naṣṭaṃ dhanadhānyādikaṃ ca yat । satyadevena tatsarvaṃ nāśitaṃ mama niścitam ॥

उसके सौ पुत्र और धन-धान्य आदि सब नष्ट हो गए। "निश्चय ही सत्यदेव ने मेरा यह सब नष्ट किया है,

His hundred sons perished, and his wealth, grain and all else. "Satyadeva has surely destroyed all this of mine,

अतस्तत्रैव गच्छामि यत्र देवस्य पूजनम् ।अतस्तत्रैव गच्छामि यत्र देवस्य पूजनम् ।atastatraiva gachchhami yatra devasya pujanam |मनसा तु विनिश्चित्य ययौ गोपालसन्निधौ ॥मनसा तु विनिश्चित्य ययौ गोपाल सन्निधौ ॥manasa tu vinishchitya yayau gopala sannidhau ||

atastatraiva gacchāmi yatra devasya pūjanam । manasā tu viniścitya yayau gopālasannidhau ॥

इसलिए मैं वहीं जाऊँगा जहाँ देवता का पूजन होता है।" मन में ऐसा निश्चय करके वह ग्वालों के पास गया।

so I will go to the very place where the god is worshipped." Resolving this in his mind, he went to the cowherds.

ततोऽसौ सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैः सह ।ततोऽसौ सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैः सह ।tato'sau satyadevasya pujam gopaganaih saha |भक्तिश्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिना नृपः ॥भक्ति श्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिना नृपः ॥bhakti shraddhanvito bhutva chakara vidhina nripah ||

tato'sau satyadevasya pūjāṃ gopagaṇaiḥ saha । bhaktiśraddhānvito bhūtvā cakāra vidhinā nṛpaḥ ॥

तब राजा ने भक्ति और श्रद्धा से भरकर ग्वालों के साथ विधिपूर्वक सत्यदेव की पूजा की।

Then the king, full of devotion and faith, worshipped Satyadeva with the cowherds according to the rites.

सत्यदेवप्रसादेन धनपुत्रान्वितोऽभवत् ।सत्यदेव प्रसादेन धन पुत्रान्वितोऽभवत् ।satyadeva prasadena dhana putranvito'bhavat |इहलोके सुखं भुक्त्त्वा चांते सत्यपुरं ययौ ॥इहलोके सुखं भुक्त्त्वा चांते सत्यपुरं ययौ ॥ihaloke sukham bhukttva chante satyapuram yayau ||

satyadevaprasādena dhanaputrānvito'bhavat । ihaloke sukhaṃ bhukttvā cāṃte satyapuraṃ yayau ॥

सत्यदेव की कृपा से वह फिर धन और पुत्रों से युक्त हुआ; इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर को गया।

By Satyadeva's grace he again had wealth and sons; having enjoyed happiness in this world, at the end he went to Satyapura.

य इदं कुरुते सत्यव्रतं परम दुर्लभम् ।ya idam kurute satyavratam parama durlabham |शृणोति च कथां पुण्यां भक्तियुक्तः फलप्रदाम् ॥shrinoti cha katham punyam bhaktiyuktah phalapradam ||

ya idaṃ kurute satyavrataṃ parama durlabham । śṛṇoti ca kathāṃ puṇyāṃ bhaktiyuktaḥ phalapradām ॥

जो यह परम दुर्लभ सत्य-व्रत करता है, और भक्ति से यह पवित्र, फल देने वाली कथा सुनता है,

Whoever keeps this most rare Satya vow, and listens with devotion to this holy, fruitful story,

धनधान्यादिकं तस्य भवेत् सत्यप्रसादतः ।धन धान्यादिकं तस्य भवेत् सत्य प्रसादतः ।dhana dhanyadikam tasya bhavet satya prasadatah |दरिद्रो लभते वित्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥दरिद्रो लभते वित्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥daridro labhate vittam baddho muchyeta bandhanat ||

dhanadhānyādikaṃ tasya bhavet satyaprasādataḥ । daridro labhate vittaṃ baddho mucyeta bandhanāt ॥

उसे सत्यदेव की कृपा से धन-धान्य आदि मिलता है। दरिद्र को धन मिलता है; बंधा हुआ बंधन से छूट जाता है;

will have wealth, grain and more by Satya's grace. The poor gain wealth; the bound are freed from bondage;

भीतो भयात् प्रमुच्येत सत्यमेव न संशयः ।भीतो भयात् प्रमुच्येत सत्यमेव न संशयः ।bhito bhayat pramuchyeta satyameva na sanshayah |ईप्सितं च फलं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरंव्रजेत् ॥ईप्सितं च फलं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं व्रजेत् ॥ipsitam cha phalam bhuktva chante satyapuram vrajet ||

bhīto bhayāt pramucyeta satyameva na saṃśayaḥ । īpsitaṃ ca phalaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃvrajet ॥

भयभीत भय से मुक्त हो जाता है; यह सत्य है, इसमें संदेह नहीं। मनचाहा फल भोगकर अंत में वह सत्यपुर जाता है।

the frightened are freed from fear; this is the truth, without doubt. Having enjoyed the fruit he wished for, at the end he goes to Satyapura.

इति वः कथितं विप्राः सत्यनारायणव्रतम् ।इति वः कथितं विप्राः सत्यनारायण व्रतम् ।iti vah kathitam viprah satyanarayana vratam |यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥यत् कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

iti vaḥ kathitaṃ viprāḥ satyanārāyaṇavratam । yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ ॥

हे विप्रो, इस प्रकार मैंने तुम्हें सत्यनारायण का व्रत बताया, जिसे करके मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।

Thus, brahmins, I have told you the vow of Satyanarayana, by keeping which a person is freed from all sorrows.

विशेषतः कलियुगे सत्यपूजा फलप्रदा ।visheshatah kaliyuge satyapuja phalaprada |केचित्कालं वदिष्यन्ति सत्यमीशं तमेव च ॥kechitkalam vadishyanti satyamisham tameva cha ||

viśeṣataḥ kaliyuge satyapūjā phalapradā । kecitkālaṃ vadiṣyanti satyamīśaṃ tameva ca ॥

विशेषकर कलियुग में सत्य-पूजा फल देती है। कुछ लोग उन्हें काल कहेंगे, कुछ सत्य-स्वरूप ईश्वर,

Especially in the Kali age, the Satya puja bears fruit. Some will call him Time, others the Lord who is Truth,

सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवं तथापरे ।सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवं तथापरे ।satyanarayanam kechit satyadevam tathapare |नाना रूपधरो भूत्वा सर्वेषामीप्सितप्रदः ॥नाना रूपधरो भूत्वा सर्वेषामीप्सित प्रदः ॥nana rupadharo bhutva sarveshamipsita pradah ||

satyanārāyaṇaṃ kecit satyadevaṃ tathāpare । nānā rūpadharo bhūtvā sarveṣāmīpsitapradaḥ ॥

कुछ सत्यनारायण, और कुछ सत्यदेव। अनेक रूप धारण करके वे सबकी इच्छाएँ पूरी करते हैं।

some Satyanarayana, others Satyadeva. Taking many forms, he grants everyone their wishes.

भविष्यति कलौ सत्यव्रतरूपी सनातनः ।भविष्यति कलौ सत्यव्रत रूपी सनातनः ।bhavishyati kalau satyavrata rupi sanatanah |श्रीविष्णुना धृतं रूपं सर्वेषामीप्सितप्रदम् ॥श्रीविष्णुना धृतं रूपं सर्वेषामीप्सित प्रदम् ॥shrivishnuna dhritam rupam sarveshamipsita pradam ||

bhaviṣyati kalau satyavratarūpī sanātanaḥ । śrīviṣṇunā dhṛtaṃ rūpaṃ sarveṣāmīpsitapradam ॥

कलियुग में सनातन भगवान सत्य-व्रत का रूप धारण करेंगे; श्रीविष्णु का धारण किया हुआ यह रूप सबकी इच्छाएँ पूरी करता है।

In the Kali age the eternal one will take the form of the Satya vow; the form Sri Vishnu has taken grants everyone their wishes.

य इदं पठते नित्यं शृणोति मुनिसत्तमाः ।ya idam pathate nityam shrinoti munisattamah |तस्य नश्यन्ति पापानि सत्यदेव प्रसादतः ॥tasya nashyanti papani satyadeva prasadatah ||

ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇoti munisattamāḥ । tasya naśyanti pāpāni satyadeva prasādataḥ ॥

हे श्रेष्ठ मुनियो, जो इसे नित्य पढ़ता या सुनता है, सत्यदेव की कृपा से उसके पाप नष्ट हो जाते हैं।

Best of sages, whoever reads or hears this daily, his sins are destroyed by Satyadeva's grace.