Satyanarayan Vrat Katha · Part 2: Chapter 2: The poor brahmin and the woodcutter

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विज ।अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विज ।athanyat sampravakshyami kritam yena pura dwija |कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद् विप्रोऽतिनिर्धनः ॥कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद् विप्रोऽतिनिर्धनः ॥kashchit kashipure ramye hyasid vipro'tinirdhanah ||

sūta uvāca । athānyatsaṃpravakṣyāmi kṛtaṃ yena purā dvija । kaścit kāśīpure ramye hyāsīd vipro'tinirdhanaḥ ॥

सूत जी बोले: 'हे द्विजो, अब मैं बताता हूँ कि पहले इसे किसने किया। सुंदर काशीपुरी में एक अत्यंत निर्धन ब्राह्मण रहता था।

Suta said: 'Now I will tell you who kept it in the past, O brahmins. In the lovely city of Kashi there lived a very poor brahmin.

क्षुत्तृड्भ्यां व्याकुलो भूत्वा नित्यं बभ्राम भूतले ।kshuttridbhyam vyakulo bhutva nityam babhrama bhutale |दुःखितं ब्राह्मणं दृष्ट्वा भगवान् ब्राह्मणप्रियः ॥duhkhitam brahmanam drishtva bhagavan brahmanapriyah ||

kṣuttṛḍbhyāṃ vyākulo bhūtvā nityaṃ babhrāma bhūtale । duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ ॥

भूख और प्यास से व्याकुल होकर वह रोज़ पृथ्वी पर भटकता था। उस ब्राह्मण को दुखी देखकर ब्राह्मणों से प्रेम करने वाले भगवान

Tormented by hunger and thirst, he wandered the earth every day. Seeing the brahmin in distress, the Lord, who loves brahmins,

वृद्धब्राह्मणरूपस्तं पप्रच्छ द्विजमादरात् ।वृद्ध ब्राह्मण रूपस् तं पप्रच्छ द्विजमादरात् ।vriddha brahmana rupas tam paprachchha dwijamadarat |किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः ।किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः ।kimartham bhramase vipra mahim nityam suduhkhitah |तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम ॥तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम ॥tat sarvam shrotumichchhami kathyatam dwijasattama ||

vṛddhabrāhmaṇarūpastaṃ papraccha dvijamādarāt । kimarthaṃ bhramase vipra mahīṃ nityaṃ suduḥkhitaḥ । tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ dvijasattama ॥

ने एक बूढ़े ब्राह्मण का रूप धरकर उससे आदरपूर्वक पूछा: "हे विप्र, तुम इतने दुखी होकर रोज़ पृथ्वी पर क्यों भटकते हो? हे द्विजश्रेष्ठ, मैं सब सुनना चाहता हूँ, बताओ।"

took the form of an old brahmin and asked him kindly: "Why do you wander the earth every day, so unhappy? I wish to hear all of it; tell me, best of brahmins."

ब्राह्मण उवाच ।brahmana uvacha |ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं भिक्षार्थं वै भ्रमे महीम् ॥brahmano'tidaridro'ham bhikshartham vai bhrame mahim ||

brāhmaṇa uvāca । brāhmaṇo'tidaridro'haṃ bhikṣārthaṃ vai bhrame mahīm ॥

ब्राह्मण बोला: "मैं अत्यंत दरिद्र ब्राह्मण हूँ; भिक्षा के लिए पृथ्वी पर भटकता हूँ।

The brahmin said: "I am a very poor brahmin; I wander the earth to beg.

उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ।उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ।upayam yadi janasi kripaya kathaya prabho |वृद्धब्राह्मण उवाच ।वृद्धब्राह्मण उवाच ।vriddhabrahmana uvacha |सत्यनारायणो विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥सत्यनारायणो विष्णुर् वाञ्छितार्थ फल प्रदः ॥satyanarayano vishnur vanchhitartha phala pradah ||

upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho । vṛddhabrāhmaṇa uvāca । satyanārāyaṇo viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ ॥

हे प्रभो, यदि कोई उपाय जानते हैं तो कृपा करके बताइए।" वृद्ध ब्राह्मण बोले: "सत्यनारायण स्वयं विष्णु हैं, जो मनचाहा फल देते हैं।

If you know a way, sir, kindly tell me." The old brahmin said: "Satyanarayana is Vishnu, who gives the fruit one desires.

तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।tasya tvam pujanam vipra kurushwa vratamuttamam |यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥यत् कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

tasya tvaṃ pūjanaṃ vipra kuruṣva vratamuttamam । yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ ॥

हे विप्र, तुम उनकी पूजा करो और यह उत्तम व्रत करो; इसे करके मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।"

Worship him, brahmin, and keep this excellent vow; by doing it a person is freed from all sorrows."

विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः ।विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः ।vidhanam cha vratasyapi viprayabhashya yatnatah |सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवान्तरधीयत ॥सत्यनारायणो वृद्धस् तत्रैवान्तरधीयत ॥satyanarayano vriddhas tatraivantaradhiyata ||

vidhānaṃ ca vratasyāpi viprāyābhāṣya yatnataḥ । satyanārāyaṇo vṛddhastatraivāntaradhīyata ॥

ब्राह्मण को व्रत की विधि भी यत्न से बताकर वृद्ध रूपधारी सत्यनारायण वहीं अंतर्धान हो गए।

After carefully explaining the procedure of the vow to the brahmin, Satyanarayana, in the form of the old man, vanished on the spot.

तद् व्रतं सङ्करिष्यामि यदुक्तं ब्राह्मणेन वै ।tad vratam sankarishyami yaduktam brahmanena vai |इति संचिंत्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रां न लब्धवान् ॥iti sanchintya vipro'sau ratrau nidram na labdhavan ||

tad vrataṃ saṅkariṣyāmi yaduktaṃ brāhmaṇena vai । iti saṃciṃtya vipro'sau rātrau nidrāṃ na labdhavān ॥

"जो व्रत उस ब्राह्मण ने बताया है, उसे मैं करूँगा" यह सोचते हुए उस ब्राह्मण को रात भर नींद नहीं आई।

"I will keep the vow the brahmin told me of": thinking this, the brahmin could not sleep that night.

ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायणव्रतम् ।ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायण व्रतम् ।tatah pratah samutthaya satyanarayana vratam |करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद्द्विजः ॥करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद् द्विजः ॥karishya iti sankalpya bhiksharthamagamad dwijah ||

tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam । kariṣya iti saṅkalpya bhikṣārthamagamaddvijaḥ ॥

सुबह उठकर "मैं सत्यनारायण का व्रत करूँगा" ऐसा संकल्प करके ब्राह्मण भिक्षा के लिए गया।

Rising in the morning and resolving, "I will keep the vow of Satyanarayana," the brahmin went out to beg.

तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।tasminneva dine viprah prachuram dravyamaptavan |तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्यव्रतमाचरत् ॥तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥tenaiva bandhubhih sardham satyasya vratamacharat ||

tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ dravyamāptavān । tenaiva bandhubhiḥ sārdhaṃ satyasyavratamācarat ॥

उसी दिन ब्राह्मण को बहुत धन मिला, और उसी से उसने बंधुओं के साथ सत्यनारायण का व्रत किया।

That very day the brahmin received plenty of money, and with it, together with his relatives, he kept the vow of Satya.

सर्वदुःखविनिर्मुक्तः सर्वसम्पत् समन्वितः ।सर्व दुःख विनिर्मुक्तः सर्वसम्पत् समन्वितः ।sarva duhkha vinirmuktah sarvasampat samanvitah |बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥babhuva sa dwijashreshtho vratasyasya prabhavatah ||

sarvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvasampat samanvitaḥ । babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyāsya prabhāvataḥ ॥

इस व्रत के प्रभाव से वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सब दुखों से मुक्त और सब संपत्तियों से युक्त हो गया।

Freed from all sorrows and endowed with every wealth, that best of brahmins prospered through the power of this vow.

ततः प्रभृतिकालं च मासि मासि व्रतं कृतम् ।tatah prabhritikalam cha masi masi vratam kritam |एवं नारायणस्येदं व्रतं कृत्वा द्विजोत्तमः ॥evam narayanasyedam vratam kritva dwijottamah ||

tataḥ prabhṛtikālaṃ ca māsi māsi vrataṃ kṛtam । evaṃ nārāyaṇasyedaṃ vrataṃ kṛtvā dvijottamaḥ ॥

तब से वह हर महीने व्रत करने लगा; और नारायण का यह व्रत करके वह श्रेष्ठ ब्राह्मण

From then on he kept the vow every month; and by keeping this vow of Narayana, that excellent brahmin

सर्वपापविनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ।सर्व पाप विनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ।sarva papa vinirmukto durlabham mokshamaptavan |व्रतमस्य यदाविप्रः पृथिव्यां संकरिष्यति ॥व्रतमस्य यदाविप्रः पृथिव्यां संकरिष्यति ॥vratamasya yadaviprah prithivyam sankarishyati ||

sarvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāptavān । vratamasya yadāvipraḥ pṛthivyāṃ saṃkariṣyati ॥

सब पापों से मुक्त होकर दुर्लभ मोक्ष को प्राप्त हुआ। पृथ्वी पर जब भी कोई द्विज यह व्रत करेगा,

was freed of all sins and attained liberation, which is hard to gain. Whenever a brahmin on earth keeps this vow,

तदैव सर्वदुःखं च मनुजस्य विनश्यति ।tadaiva sarvaduhkham cha manujasya vinashyati |एवं नारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने ॥evam narayanenoktam naradaya mahatmane ||

tadaiva sarvaduḥkhaṃ ca manujasya vinaśyati । evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane ॥

उसी समय उस मनुष्य का सारा दुख नष्ट हो जाएगा। इस प्रकार नारायण ने महात्मा नारद जी से कहा था,

at that very moment all the sorrow of that person is destroyed. So Narayana told the great-souled Narada,

मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः ।मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः ।maya tatkathitam viprah kimanyat kathayami vah |ऋषय ऊचुः ।ऋषय ऊचुः ।rishaya uchuh |तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।tasmad viprachchhrutam kena prithivyam charitam mune |तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामःश्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामः श्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥tat sarvam shrotumichchhamah shraddha'smakam prajayate ||

mayā tatkathitaṃ viprāḥ kimanyat kathayāmi vaḥ । ṛṣaya ūcuḥ । tasmād viprācchrutaṃ kena pṛthivyāṃ caritaṃ mune । tatsarvaṃ śrotumicchāmaḥśraddhā'smākaṃ prajāyate ॥

और मैंने वह तुमसे कहा, हे विप्रो; अब और क्या कहूँ?' ऋषि बोले: 'हे मुनि, उस ब्राह्मण से सुनकर पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया? हम वह सब सुनना चाहते हैं; हममें श्रद्धा उत्पन्न हो रही है।'

and I have told it to you, brahmins; what else shall I tell you?' The sages said: 'Who on earth heard it from that brahmin and kept it, sage? We wish to hear all of it; faith is rising in us.'

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि ।shrinudhwam munayah sarve vratam yena kritam bhuvi |एकदा स द्विजवरो यथाविभवविस्तरैः ॥एकदा स द्विजवरो यथा विभव विस्तरैः ॥ekada sa dwijavaro yatha vibhava vistaraih ||

sūta uvāca । śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve vrataṃ yena kṛtaṃ bhuvi । ekadā sa dvijavaro yathāvibhavavistaraiḥ ॥

सूत जी बोले: 'हे मुनियो, सुनो, पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया। एक बार वह श्रेष्ठ ब्राह्मण अपने सामर्थ्य के अनुसार

Suta said: 'Listen, all you sages, to who kept the vow on earth. Once that excellent brahmin, with all the means he had,

बन्धुभिः स्वजनैः सार्धं व्रतं कर्तुं समुद्यतः ।bandhubhih swajanaih sardham vratam kartum samudyatah |एतस्मिन्नन्तरे काले काष्ठक्रेता समागमत् ॥etasminnantare kale kashthakreta samagamat ||

bandhubhiḥ svajanaiḥ sārdhaṃ vrataṃ kartuṃ samudyataḥ । etasminnantare kāle kāṣṭhakretā samāgamat ॥

बंधुओं और स्वजनों के साथ व्रत करने को तैयार हुआ। उसी समय एक लकड़हारा वहाँ आया।

was about to keep the vow with his relatives and family. Just then a woodcutter came by.

बहिः काष्ठं च संस्थाप्य विप्रस्य गृहमाययौ ।bahih kashtham cha sansthapya viprasya grihamayayau |तृष्णया पीडितात्मा च दृष्ट्वा विप्रकृतं व्रतम् ॥trishnaya piditatma cha drishtva viprakritam vratam ||

bahiḥ kāṣṭhaṃ ca saṃsthāpya viprasya gṛhamāyayau । tṛṣṇayā pīḍitātmā ca dṛṣṭvā viprakṛtaṃ vratam ॥

लकड़ियाँ बाहर रखकर वह प्यास से व्याकुल होकर ब्राह्मण के घर आया, और ब्राह्मण द्वारा किया जा रहा व्रत देखकर

Leaving his wood outside, he came into the brahmin's house, tormented by thirst, and seeing the vow the brahmin was keeping,

प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया ।pranipatya dwijam praha kimidam kriyate tvaya |कृते किं फलमाप्नोति विस्तराद् वद मे प्रभो ॥krite kim phalamapnoti vistarad vada me prabho ||

praṇipatya dvijaṃ prāha kimidaṃ kriyate tvayā । kṛte kiṃ phalamāpnoti vistarād vada me prabho ॥

ब्राह्मण को प्रणाम करके बोला: "आप यह क्या कर रहे हैं? इसे करने से क्या फल मिलता है? हे प्रभो, मुझे विस्तार से बताइए।"

he bowed to the brahmin and said: "What is this you are doing? What fruit does one gain by it? Tell me in detail, sir."

विप्र उवाच ।विप्र उवाच ।vipra uvacha |सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् ।सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सित प्रदम् ।satyanarayanasyedam vratam sarvepsita pradam |तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत् ॥तस्य प्रसादान्मे सर्वं धन धान्यादिकं महत् ॥tasya prasadanme sarvam dhana dhanyadikam mahat ||

vipra uvāca । satyanārāyaṇasyedaṃ vrataṃ sarvepsitapradam । tasya prasādānme sarvaṃ dhanadhānyādikaṃ mahat ॥

ब्राह्मण बोला: "यह सत्यनारायण का व्रत है, जो सब मनोकामनाएँ पूरी करता है। उनकी कृपा से मुझे यह सब धन-धान्य मिला है।"

The brahmin said: "This is the vow of Satyanarayana, which grants every wish. By his grace I have all this great wealth and grain."

तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठक्रेताऽतिहर्षितः ।तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठ क्रेताऽतिहर्षितः ।tasmadetad vratam gyatva kashtha kreta'tiharshitah |पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥papau jalam prasadam cha bhuktva sa nagaram yayau ||

tasmādetad vrataṃ jñātvā kāṣṭhakretā'tiharṣitaḥ । papau jalaṃ prasādaṃ ca bhuktvā sa nagaraṃ yayau ॥

इस व्रत के बारे में जानकर लकड़हारा अत्यंत प्रसन्न हुआ; उसने जल पिया, प्रसाद खाया और नगर को चला गया।

Learning of this vow, the woodcutter was overjoyed; he drank water, ate the prasad and went to the town.

सत्यनारायणं देवं मनसा इत्यचिन्तयत् ।satyanarayanam devam manasa ityachintayat |काष्ठं विक्रयतो ग्रामे प्राप्यते चाद्य यद्धनम् ॥kashtham vikrayato grame prapyate chadya yaddhanam ||

satyanārāyaṇaṃ devaṃ manasā ityacintayat । kāṣṭhaṃ vikrayato grāme prāpyate cādya yaddhanam ॥

उसने मन में भगवान सत्यनारायण का ध्यान करके सोचा: "आज गाँव में लकड़ी बेचकर जो धन मिलेगा,

He thought in his mind of Lord Satyanarayana: "Whatever money I get today by selling wood in the town,

तेनैव सत्यदेवस्य करिष्ये व्रतमुत्तमम् ।tenaiva satyadevasya karishye vratamuttamam |इति सञ्चिन्त्य मनसा काष्ठं धृत्वा तु मस्तके ॥iti sanchintya manasa kashtham dhritva tu mastake ||

tenaiva satyadevasya kariṣye vratamuttamam । iti sañcintya manasā kāṣṭhaṃ dhṛtvā tu mastake ॥

उसी से मैं सत्यदेव का उत्तम व्रत करूँगा।" यह मन में सोचकर लकड़ियाँ सिर पर रखकर

with that very money I will keep the excellent vow of Satyadeva." Thinking this, he carried the wood on his head

जगाम नगरे रम्ये धनिनां यत्र संस्थितिः ।jagama nagare ramye dhaninam yatra sansthitih |तद्दिने काष्ठमूल्यं च द्विगुणं प्राप्तवानसौ ॥taddine kashthamulyam cha dwigunam praptavanasau ||

jagāma nagare ramye dhanināṃ yatra saṃsthitiḥ । taddine kāṣṭhamūlyaṃ ca dviguṇaṃ prāptavānasau ॥

वह उस सुंदर नगर में गया जहाँ धनी लोग रहते थे; उस दिन उसे लकड़ियों का दुगुना दाम मिला।

and went to the lovely town where the rich lived; that day he got twice the price for his wood.

ततः प्रसन्नहृदयः सुपक्वं कदलीफलम् ।ततः प्रसन्न हृदयः सुपक्वं कदलीफलम् ।tatah prasanna hridayah supakvam kadaliphalam |शर्करा-घृत-दुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥शर्करा-घृत-दुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥sharkara-ghrita-dugdham cha godhumasya cha churnakam ||

tataḥ prasannahṛdayaḥ supakvaṃ kadalīphalam । śarkarā-ghṛta-dugdhaṃ ca godhūmasya ca cūrṇakam ॥

तब प्रसन्न मन से उसने पके केले, शक्कर, घी, दूध और गेहूँ का आटा

Then, glad at heart, he took ripe bananas, sugar, ghee, milk and wheat flour,

कृत्वैकत्र सपादं च गृहीत्वा स्वगृहं ययौ ।kritvaikatra sapadam cha grihitva swagriham yayau |ततो बन्धून् समाहूय चकार विधिना व्रतम् ॥tato bandhun samahuya chakara vidhina vratam ||

kṛtvaikatra sapādaṃ ca gṛhītvā svagṛhaṃ yayau । tato bandhūn samāhūya cakāra vidhinā vratam ॥

सवाया मात्रा में इकट्ठा करके लिया और घर गया। फिर बंधुओं को बुलाकर विधिपूर्वक व्रत किया।

one and a quarter measures, put together, and went home. Then he called his relatives and kept the vow as prescribed.

तद् व्रतस्य प्रभावेण धनपुत्रान्वितोऽभवत् ।तद् व्रतस्य प्रभावेण धन पुत्रान्वितोऽभवत् ।tad vratasya prabhavena dhana putranvito'bhavat |इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥iha loke sukham bhuktva chante satyapuram yayau ||

tad vratasya prabhāveṇa dhanaputrānvito'bhavat । iha loke sukhaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ yayau ॥

उस व्रत के प्रभाव से वह धन और पुत्रों से संपन्न हुआ; इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर (सत्यलोक) को गया।

By the power of that vow he was blessed with wealth and sons; he enjoyed happiness in this world and at the end went to the abode of Satya.