Satyanarayan Vrat Katha · Part 3: Chapter 3: The merchant's forgotten promise
सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनि सत्तमाः ।पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनि सत्तमाः ।punaragre pravakshyami shrinudhwam muni sattamah |पुरा चोल्कामुखो नाम नृपश्चासीन्महामतिः ॥पुरा चोल्कामुखो नाम नृपश्चासीन् महामतिः ॥pura cholkamukho nama nripashchasin mahamatih ||
sūta uvāca । punaragre pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ muni sattamāḥ । purā colkāmukho nāma nṛpaścāsīnmahāmatiḥ ॥
सूत जी बोले: 'हे श्रेष्ठ मुनियो, आगे और बताता हूँ, सुनो। पहले उल्कामुख नाम का एक बुद्धिमान राजा था।
Suta said: 'Further, I will tell you, listen, best of sages. Long ago there was a wise king named Ulkamukha.
जितेन्द्रियः सत्यवादी ययौ देवालयं प्रति ।jitendriyah satyavadi yayau devalayam prati |दिने दिने धनं दत्त्वा द्विजान् सन्तोषयत् सुधीः ॥dine dine dhanam dattva dwijan santoshayat sudhih ||
jitendriyaḥ satyavādī yayau devālayaṃ prati । dine dine dhanaṃ dattvā dvijān santoṣayat sudhīḥ ॥
वह जितेंद्रिय और सत्यवादी था और मंदिर जाया करता था; वह बुद्धिमान राजा प्रतिदिन धन देकर ब्राह्मणों को संतुष्ट करता था।
Self-controlled and truthful, he went to the temple; every day the wise king gave wealth and pleased the brahmins.
भार्या तस्य प्रमुग्धा च सरोजवदना सती ।भार्या तस्य प्रमुग्धा च सरोज वदना सती ।bharya tasya pramugdha cha saroja vadana sati |भद्रशीलानदीतीरे सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥भद्रशीला नदी तीरे सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥bhadrashila nadi tire satyasya vratamacharat ||
bhāryā tasya pramugdhā ca sarojavadanā satī । bhadraśīlānadītīre satyasya vratamācarat ॥
उसकी सुंदर, कमल के समान मुख वाली, पतिव्रता पत्नी भद्रशीला नदी के तट पर सत्यनारायण का व्रत करती थी।
His lovely wife, lotus-faced and devoted, kept the vow of Satya on the bank of the river Bhadrashila.
एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः ।etasminnantare tatra sadhurekah samagatah |वाणिज्यार्थं बहुधनैरनेकैः परिपूरितः ॥वाणिज्यार्थं बहु धनैरनेकैः परिपूरितः ॥vanijyartham bahu dhanairanekaih paripuritah ||
etasminnantare tatra sādhurekaḥ samāgataḥ । vāṇijyārthaṃ bahudhanairanekaiḥ paripūritaḥ ॥
उसी समय वहाँ एक साधु (वणिक) आया, जिसकी नाव व्यापार के लिए बहुत से धन से भरी थी।
Meanwhile a merchant (sadhu) came there, his boat loaded with much wealth for trade.
Editions differ: «एतस्मिन् समये तत्र साधुरेकः समागतः» (vedicvidha, vani4u, mnsgranth); «एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः» (sanskritdocuments); «एतस्मिन्नंतरे काले साधुरेकः समागतः» (hindunidhi).
नावं संस्थाप्य तत्तीरे जगाम नृपतिं प्रति ।navam sansthapya tattire jagama nripatim prati |दृष्ट्वा स व्रतिनं भूपं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥drishtva sa vratinam bhupam paprachchha vinayanvitah ||
nāvaṃ saṃsthāpya tattīre jagāma nṛpatiṃ prati । dṛṣṭvā sa vratinaṃ bhūpaṃ papraccha vinayānvitaḥ ॥
नाव उस तट पर लगाकर वह राजा के पास गया, और राजा को व्रत करते देखकर विनम्रता से पूछा:
Mooring his boat on that bank, he went to the king, and seeing the king keeping the vow, he asked him humbly:
साधुरुवाच ।साधुरुवाच ।sadhuruvacha |किमिदं कुरुषे राजन् भक्तियुक्तेन चेतसा ।किमिदं कुरुषे राजन् भक्तियुक्तेन चेतसा ।kimidam kurushe rajan bhaktiyuktena chetasa |प्रकाशं कुरु तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥प्रकाशं कुरु तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥prakasham kuru tat sarvam shrotumichchhami sampratam ||
sādhuruvāca । kimidaṃ kuruṣe rājan bhaktiyuktena cetasā । prakāśaṃ kuru tatsarvaṃ śrotumicchāmi sāmpratam ॥
साधु बोला: "हे राजन्, आप भक्तिपूर्ण मन से यह क्या कर रहे हैं? यह सब बताइए; मैं अभी सुनना चाहता हूँ।"
The merchant said: "What is this, king, that you are doing with such devotion? Reveal it all; I wish to hear it now."
राजोवाच ।राजोवाच ।rajovacha |पूजनं क्रियते साधो विष्णोरतुलतेजसः ।पूजनं क्रियते साधो विष्णोरतुल तेजसः ।pujanam kriyate sadho vishnoratula tejasah |व्रतं च स्वजनैः सार्धं पुत्राद्यावाप्तिकाम्यया ॥व्रतं च स्वजनैः सार्धं पुत्राद्यावाप्ति काम्यया ॥vratam cha swajanaih sardham putradyavapti kamyaya ||
rājovāca । pūjanaṃ kriyate sādho viṣṇoratulatejasaḥ । vrataṃ ca svajanaiḥ sārdhaṃ putrādyāvāptikāmyayā ॥
राजा बोले: "हे साधु, यह अतुल तेज वाले विष्णु का पूजन है, पुत्र आदि की प्राप्ति की कामना से स्वजनों के साथ किया जाने वाला व्रत है।"
The king said: "Merchant, this is the worship of Vishnu of matchless radiance, a vow kept with my family in the hope of children and other blessings."
भूपस्य वचनं श्रुत्वा साधुः प्रोवाच सादरम् ।bhupasya vachanam shrutva sadhuh provacha sadaram |सर्वं कथय मे राजन् करिष्येऽहं तवोदितम् ॥sarvam kathaya me rajan karishye'ham tavoditam ||
bhūpasya vacanaṃ śrutvā sādhuḥ provāca sādaram । sarvaṃ kathaya me rājan kariṣye'haṃ tavoditam ॥
राजा के वचन सुनकर साधु ने आदर से कहा: "हे राजन्, मुझे सब बताइए; आप जैसा कहेंगे मैं वैसा करूँगा।
Hearing the king's words, the merchant said respectfully: "Tell me all of it, king; I will do as you say.
ममापि सन्ततिर्नास्ति ह्येतस्माज्जायते ध्रुवम् ।ममापि सन्ततिर्नास्ति ह्येतस्माज् जायते ध्रुवम् ।mamapi santatirnasti hyetasmaj jayate dhruvam |ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दो गृहमागतः ॥ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दो गृहमागतः ॥tato nivritya vanijyat sanando grihamagatah ||
mamāpi santatirnāsti hyetasmājjāyate dhruvam । tato nivṛtya vāṇijyāt sānando gṛhamāgataḥ ॥
मेरे भी संतान नहीं है; इससे निश्चय ही होगी।" फिर व्यापार से लौटकर वह आनंदपूर्वक घर आया।
I too have no children; through this I shall surely have them." Then, returning from his trade, he came home joyfully.
भार्यायै कथितं सर्वं व्रतं सन्ततिदायकम् ।भार्यायै कथितं सर्वं व्रतं सन्तति दायकम् ।bharyayai kathitam sarvam vratam santati dayakam |तदा व्रतं करिष्यामि यदा मे सन्ततिर्भवेत् ॥तदा व्रतं करिष्यामि यदा मे सन्ततिर्भवेत् ॥tada vratam karishyami yada me santatirbhavet ||
bhāryāyai kathitaṃ sarvaṃ vrataṃ santatidāyakam । tadā vrataṃ kariṣyāmi yadā me santatirbhavet ॥
उसने पत्नी को संतान देने वाले व्रत के बारे में सब बताया: "जब मुझे संतान होगी, तब मैं व्रत करूँगा।"
He told his wife all about the vow that grants children: "I will keep the vow when I have a child."
इति लीलावती प्राह पत्नीं साधुः ससत्तमः ।iti lilavati praha patnim sadhuh sasattamah |एकस्मिन् दिवसे तस्य भार्या लीलावती सती ॥ekasmin divase tasya bharya lilavati sati ||
iti līlāvatī prāha patnīṃ sādhuḥ sasattamaḥ । ekasmin divase tasya bhāryā līlāvatī satī ॥
इस प्रकार उस सज्जन साधु ने अपनी पत्नी लीलावती से कहा। एक दिन उसकी सती पत्नी लीलावती,
So the good merchant told his wife Lilavati. One day his virtuous wife Lilavati,
भर्तृयुक्तानन्दचित्ताऽभवद् धर्मपरायणा ।भर्तृ युक्तानन्द चित्ताऽभवद् धर्म परायणा ।bhartri yuktananda chitta'bhavad dharma parayana |गर्भिणी साऽभवत्तस्य भार्या सत्यप्रसादतः ॥गर्भिणी साऽभवत्तस्य भार्या सत्य प्रसादतः ॥garbhini sa'bhavattasya bharya satya prasadatah ||
bhartṛyuktānandacittā'bhavad dharmaparāyaṇā । garbhiṇī sā'bhavattasya bhāryā satyaprasādataḥ ॥
जो धर्मपरायण थी और पति के साथ आनंदित थी, सत्यदेव की कृपा से गर्भवती हुई।
devoted to dharma and happy in her husband's company, became pregnant by the grace of Satyadeva.
दशमे मासि वै तस्याः कन्यारत्नमजायत ।दशमे मासि वै तस्याः कन्या रत्नमजायत ।dashame masi vai tasyah kanya ratnamajayata |दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ॥दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ॥dine dine sa vavridhe shuklapakshe yatha shashi ||
daśame māsi vai tasyāḥ kanyāratnamajāyata । dine dine sā vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī ॥
दसवें महीने उसके एक कन्या-रत्न का जन्म हुआ, और वह शुक्ल पक्ष के चंद्रमा की तरह दिन-दिन बढ़ने लगी।
In the tenth month a jewel of a daughter was born to her, and she grew day by day like the moon in the bright fortnight.
नाम्ना कलावती चेति तन्नामकरणं कृतम् ।नाम्ना कलावती चेति तन् नामकरणं कृतम् ।namna kalavati cheti tan namakaranam kritam |ततो लीलावती प्राह स्वामिनं मधुरं वचः ॥ततो लीलावती प्राह स्वामिनं मधुरं वचः ॥tato lilavati praha swaminam madhuram vachah ||
nāmnā kalāvatī ceti tannāmakaraṇaṃ kṛtam । tato līlāvatī prāha svāminaṃ madhuraṃ vacaḥ ॥
उसका नाम कलावती रखा गया। तब लीलावती ने अपने पति से मधुर वचन कहे:
She was named Kalavati. Then Lilavati spoke sweet words to her husband:
न करोषि किमर्थं वै पुरा सङ्कल्पितं व्रतम् ।न करोषि किमर्थं वै पुरा सङ्कल्पितं व्रतम् ।na karoshi kimartham vai pura sankalpitam vratam |साधुरुवाच ।साधुरुवाच ।sadhuruvacha |विवाहसमये त्वस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये ॥विवाह समये त्वस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये ॥vivaha samaye tvasyah karishyami vratam priye ||
na karoṣi kimarthaṃ vai purā saṅkalpitaṃ vratam । sādhuruvāca । vivāhasamaye tvasyāḥ kariṣyāmi vrataṃ priye ॥
"पहले संकल्प किया हुआ व्रत आप क्यों नहीं करते?" साधु बोला: "प्रिये, इसके विवाह के समय मैं व्रत करूँगा।"
"Why do you not keep the vow you promised before?" The merchant said: "I will keep the vow at the time of her wedding, my dear."
इति भार्यां समाश्वास्य जगाम नगरं प्रति ।iti bharyam samashwasya jagama nagaram prati |ततः कलावती कन्या ववृधे पितृवेश्मनि ॥tatah kalavati kanya vavridhe pitriveshmani ||
iti bhāryāṃ samāśvāsya jagāma nagaraṃ prati । tataḥ kalāvatī kanyā vavṛdhe pitṛveśmani ॥
इस प्रकार पत्नी को आश्वासन देकर वह नगर को चला गया। फिर कन्या कलावती पिता के घर में बड़ी हुई।
Reassuring his wife in this way, he went off to the city. Then the girl Kalavati grew up in her father's house.
दृष्ट्वा कन्यां ततः साधुर्नगरे सखिभिः सह ।drishtva kanyam tatah sadhurnagare sakhibhih saha |मन्त्रयित्वा द्रुतं दूतं प्रेषयामास धर्मवित् ॥mantrayitva drutam dutam preshayamasa dharmavit ||
dṛṣṭvā kanyāṃ tataḥ sādhurnagare sakhibhiḥ saha । mantrayitvā drutaṃ dūtaṃ preṣayāmāsa dharmavit ॥
कन्या को बड़ी देखकर धर्म जानने वाले साधु ने नगर में मित्रों से सलाह करके शीघ्र एक दूत भेजा:
Seeing his daughter grown, the merchant, who knew dharma, consulted his friends in the city and quickly sent a messenger:
विवाहार्थं च कन्याया वरं श्रेष्ठं विचारय ।vivahartham cha kanyaya varam shreshtham vicharaya |तेनाज्ञप्तश्च दूतोऽसौ काञ्चनं नगरं ययौ ॥tenagyaptashcha duto'sau kanchanam nagaram yayau ||
vivāhārthaṃ ca kanyāyā varaṃ śreṣṭhaṃ vicāraya । tenājñaptaśca dūto'sau kāñcanaṃ nagaraṃ yayau ॥
"कन्या के विवाह के लिए श्रेष्ठ वर खोजो।" ऐसी आज्ञा पाकर वह दूत कांचन नगर गया,
"Look for an excellent groom for my daughter's marriage." So instructed, the messenger went to the city of Kanchana,
तस्मादेकं वणिक्पुत्रं समादायागतो हि सः ।tasmadekam vanikputram samadayagato hi sah |दृष्ट्वा तु सुन्दरं बालं वणिक्पुत्रं गुणान्वितम् ॥drishtva tu sundaram balam vanikputram gunanvitam ||
tasmādekaṃ vaṇikputraṃ samādāyāgato hi saḥ । dṛṣṭvā tu sundaraṃ bālaṃ vaṇikputraṃ guṇānvitam ॥
और वहाँ से एक वणिक-पुत्र को साथ लेकर लौटा। उस सुंदर, गुणवान वणिक-पुत्र को देखकर
and came back bringing a merchant's son. Seeing the handsome young merchant's son, full of good qualities,
ज्ञातिभि-र्बन्धुभिः सार्धं परितुष्टेन चेतसा ।gyatibhi-rbandhubhih sardham paritushtena chetasa |दत्तवान् साधुपुत्राय कन्यां विधि-विधानतः ॥dattavan sadhuputraya kanyam vidhi-vidhanatah ||
jñātibhi-rbandhubhiḥ sārdhaṃ parituṣṭena cetasā । dattavān sādhuputrāya kanyāṃ vidhi-vidhānataḥ ॥
साधु ने संतुष्ट मन से जाति-बंधुओं के साथ विधि-विधान से अपनी कन्या उस वणिक-पुत्र को सौंप दी।
the merchant, with his kin and relatives and a contented heart, gave his daughter to the young man with due rites.
ततोऽभाग्यवशात् तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् ।ततोऽभाग्य वशात् तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् ।tato'bhagya vashat tena vismritam vratamuttamam |विवाहसमये तस्यास्तेन रुष्टोऽभवत् प्रभुः ॥विवाह समये तस्यास्तेन रुष्टोऽभवत् प्रभुः ॥vivaha samaye tasyastena rushto'bhavat prabhuh ||
tato'bhāgyavaśāt tena vismṛtaṃ vratamuttamam । vivāhasamaye tasyāstena ruṣṭo'bhavat prabhuḥ ॥
तब दुर्भाग्य से विवाह के समय वह उत्तम व्रत भूल गया, जिससे भगवान उस पर रुष्ट हो गए।
Then, by ill fortune, he forgot the excellent vow at the time of her wedding, and the Lord grew angry with him.
ततः कालेन नियतो निजकर्मविशारदः ।ततः कालेन नियतो निज कर्म विशारदः ।tatah kalena niyato nija karma visharadah |वाणिज्यार्थं ततः शीघ्रं जामातृसहितो वणिक् ॥वाणिज्यार्थं ततः शीघ्रं जामातृ सहितो वणिक् ॥vanijyartham tatah shighram jamatri sahito vanik ||
tataḥ kālena niyato nijakarmaviśāradaḥ । vāṇijyārthaṃ tataḥ śīghraṃ jāmātṛsahito vaṇik ॥
कुछ समय बाद, अपने काम में निपुण वह वणिक व्यापार के लिए शीघ्र दामाद को साथ लेकर निकल पड़ा।
In time, skilled in his own trade, the merchant soon set out to do business, taking his son-in-law with him.
रत्नसारपुरे रम्ये गत्वा सिन्धु समीपतः ।रत्नसार पुरे रम्ये गत्वा सिन्धु समीपतः ।ratnasara pure ramye gatva sindhu samipatah |वाणिज्यमकरोत् साधुर्जामात्रा श्रीमता सह ॥वाणिज्यमकरोत् साधुर्जामात्रा श्रीमता सह ॥vanijyamakarot sadhurjamatra shrimata saha ||
ratnasārapure ramye gatvā sindhu samīpataḥ । vāṇijyamakarot sādhurjāmātrā śrīmatā saha ॥
समुद्र के पास सुंदर रत्नसारपुर में जाकर साधु अपने श्रीमान दामाद के साथ व्यापार करने लगा।
Going to the lovely city of Ratnasara near the sea, the merchant traded together with his fortunate son-in-law.
तौ गतौ नगरे रम्ये चन्द्रकेतोर्नृपस्य च ।तौ गतौ नगरे रम्ये चन्द्रकेतोर् नृपस्य च ।tau gatau nagare ramye chandraketor nripasya cha |एतस्मिन्नेव काले तु सत्यनारायणः प्रभुः ॥एतस्मिन्नेव काले तु सत्यनारायणः प्रभुः ॥etasminneva kale tu satyanarayanah prabhuh ||
tau gatau nagare ramye candraketornṛpasya ca । etasminneva kāle tu satyanārāyaṇaḥ prabhuḥ ॥
वे दोनों राजा चंद्रकेतु के सुंदर नगर में गए। उसी समय भगवान सत्यनारायण ने
The two went to the lovely city of King Chandraketu. At that very time Lord Satyanarayana,
भ्रष्टप्रतिज्ञमा-लोक्य शापं तस्मै प्रदत्तवान् ।भ्रष्ट प्रतिज्ञमा-लोक्य शापं तस्मै प्रदत्तवान् ।bhrashta pratigyama-lokya shapam tasmai pradattavan |दारुणं कठिनं चास्य महद् दुःखं भविष्यति ॥दारुणं कठिनं चास्य महद् दुःखं भविष्यति ॥darunam kathinam chasya mahad duhkham bhavishyati ||
bhraṣṭapratijñamā-lokya śāpaṃ tasmai pradattavān । dāruṇaṃ kaṭhinaṃ cāsya mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati ॥
उसे प्रतिज्ञा भंग करते देखकर शाप दिया: "इसे दारुण, कठिन और बड़ा दुख होगा।"
seeing that he had broken his promise, cursed him: "A terrible, hard and great sorrow will come upon him."
एकस्मिन्दिवसे राज्ञो धनमादाय तस्करः ।एकस्मिन् दिवसे राज्ञो धनमादाय तस्करः ।ekasmin divase ragyo dhanamadaya taskarah |तत्रैव चागत श्चौरो वणिजौ यत्र संस्थितौ ॥तत्रैव चागत श्चौरो वणिजौ यत्र संस्थितौ ॥tatraiva chagata shchauro vanijau yatra sansthitau ||
ekasmindivase rājño dhanamādāya taskaraḥ । tatraiva cāgata ścauro vaṇijau yatra saṃsthitau ॥
एक दिन एक चोर राजा का धन लेकर वहीं आया जहाँ दोनों वणिक ठहरे थे।
One day a thief, carrying off the king's wealth, came to the very place where the two merchants were staying.
तत्पश्चाद् धावकान् दूतान् दृष्ट्वा भीतेन चेतसा ।tatpashchad dhavakan dutan drishtva bhitena chetasa |धनं संस्थाप्य तत्रैव स तु शीघ्रमलक्षितः ॥dhanam sansthapya tatraiva sa tu shighramalakshitah ||
tatpaścād dhāvakān dūtān dṛṣṭvā bhītena cetasā । dhanaṃ saṃsthāpya tatraiva sa tu śīghramalakṣitaḥ ॥
पीछे दौड़ते राजदूतों को देखकर डरे हुए मन से वह धन वहीं रखकर शीघ्र ही छिप गया।
Then, seeing the king's men running after him, he left the wealth right there in fright and quickly slipped away unseen.
ततो दूताः समायाता यत्रास्ते सज्जनो वणिक् ।tato dutah samayata yatraste sajjano vanik |दृष्ट्वा नृपधनं तत्र बद्ध्वाऽऽनीतौ वणिक्सुतौ ॥drishtva nripadhanam tatra baddhwa''nitau vaniksutau ||
tato dūtāḥ samāyātā yatrāste sajjano vaṇik । dṛṣṭvā nṛpadhanaṃ tatra baddhvā''nītau vaṇiksutau ॥
तब दूत वहाँ आए जहाँ वह सज्जन वणिक था; वहाँ राजा का धन देखकर वे दोनों वणिकों को बाँधकर ले आए।
Then the messengers came to where the good merchant was; seeing the king's wealth there, they bound the two merchants and brought them away.
हर्षेण धावमानाश्च ऊचुर्नृपसमीपतः ।हर्षेण धावमानाश्च ऊचुर् नृप समीपतः ।harshena dhavamanashcha uchur nripa samipatah |तस्करौ द्वौ समानीतौ विलोक्याज्ञापय प्रभो ॥तस्करौ द्वौ समानीतौ विलोक्याज्ञापय प्रभो ॥taskarau dwau samanitau vilokyagyapaya prabho ||
harṣeṇa dhāvamānāśca ūcurnṛpasamīpataḥ । taskarau dvau samānītau vilokyājñāpaya prabho ॥
प्रसन्नता से दौड़ते हुए राजा के पास जाकर वे बोले: "हे प्रभो, हम दो चोर पकड़ लाए हैं; इन्हें देखकर आज्ञा दीजिए।"
Running joyfully to the king they said: "We have brought the two thieves; look at them and give your command, lord."
राज्ञाऽऽज्ञप्तास्ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ।राज्ञाऽऽज्ञप्तास् ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ।ragya''gyaptas tatah shighram dridham baddhwa tu tavubhau |स्थापितौ द्वौ महादुर्गे कारागारेऽविचारतः ॥स्थापितौ द्वौ महादुर्गे कारागारेऽविचारतः ॥sthapitau dwau mahadurge karagare'vicharatah ||
rājñā''jñaptāstataḥ śīghraṃ dṛḍhaṃ baddhvā tu tāvubhau । sthāpitau dvau mahādurge kārāgāre'vicārataḥ ॥
राजा की आज्ञा पाकर उन्होंने शीघ्र दोनों को कसकर बाँधा और बिना विचार किए बड़े दुर्ग के कारागार में डाल दिया।
Ordered by the king, they quickly bound the two tightly and, without inquiry, put them in prison in the great fort.
मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं कैस्तयोर्वचः ।मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं कैस्तयोर्वचः ।mayaya satyadevasya na shrutam kaistayorvachah |अतस्तयोर्धनं राज्ञा गृहीतं चन्द्रकेतुना ॥अतस् तयोर् धनं राज्ञा गृहीतं चन्द्रकेतुना ॥atas tayor dhanam ragya grihitam chandraketuna ||
māyayā satyadevasya na śrutaṃ kaistayorvacaḥ । atastayordhanaṃ rājñā gṛhītaṃ candraketunā ॥
सत्यदेव की माया से किसी ने उनकी बात नहीं सुनी, इसलिए राजा चंद्रकेतु ने उनका धन ले लिया।
Through Satyadeva's maya no one listened to their words, and so King Chandraketu took their wealth.
तच्छापाच्च तयोर्गेहे भार्या चैवातिदुःखिता ।tachchhapachcha tayorgehe bharya chaivatiduhkhita |चौरेणापहृतं सर्वं गृहे यच्च स्थितं धनम् ॥chaurenapahritam sarvam grihe yachcha sthitam dhanam ||
tacchāpācca tayorgehe bhāryā caivātiduḥkhitā । caureṇāpahṛtaṃ sarvaṃ gṛhe yacca sthitaṃ dhanam ॥
उस शाप के कारण उनके घर में पत्नी भी अत्यंत दुखी हुई; घर में जो धन था, वह सब चोर ले गया।
Through that curse, at their home the wife too was in great distress; a thief stole all the wealth that was in the house.
आधिव्याधिसमायुक्ता क्षुत्पिपसातिदुःखिता ।आधि व्याधि समायुक्ता क्षुत् पिपसातिदुःखिता ।adhi vyadhi samayukta kshut pipasatiduhkhita |अन्नचिन्तापरा भूत्वा बभ्राम च गृहे गृहे ।अन्न चिन्ता परा भूत्वा बभ्राम च गृहे गृहे ।anna chinta para bhutva babhrama cha grihe grihe |कलावती तु कन्यापि बभ्राम प्रतिवासरम् ॥कलावती तु कन्यापि बभ्राम प्रतिवासरम् ॥kalavati tu kanyapi babhrama prativasaram ||
ādhivyādhisamāyuktā kṣutpipasātiduḥkhitā । annacintāparā bhūtvā babhrāma ca gṛhe gṛhe । kalāvatī tu kanyāpi babhrāma prativāsaram ॥
मानसिक और शारीरिक कष्टों से घिरी, भूख-प्यास से दुखी होकर, अन्न की चिंता में वह घर-घर भटकने लगी; और कन्या कलावती भी रोज़ भटकती थी।
Beset by worry and illness, tormented by hunger and thirst, anxious for food, she wandered from house to house; and the girl Kalavati too wandered every day.
एकस्मिन् दिवसे जाता क्षुधार्ता द्विजमन्दिरम् ।ekasmin divase jata kshudharta dwijamandiram |गत्वाऽपश्यद् व्रतं तत्र सत्यनारायणस्य च ॥gatva'pashyad vratam tatra satyanarayanasya cha ||
ekasmin divase jātā kṣudhārtā dvijamandiram । gatvā'paśyad vrataṃ tatra satyanārāyaṇasya ca ॥
एक दिन भूखी होकर वह एक ब्राह्मण के घर गई, और वहाँ उसने सत्यनारायण का व्रत होते देखा।
One day, hungry, she went to a brahmin's house, and there she saw the vow of Satyanarayana being kept.
उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं प्रार्थितवत्यपि ।उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं प्रार्थितवत्यपि ।upavishya katham shrutva varam prarthitavatyapi |प्रसादभक्षणं कृत्वा ययौ रात्रौ गृहं प्रति ॥प्रसाद भक्षणं कृत्वा ययौ रात्रौ गृहं प्रति ॥prasada bhakshanam kritva yayau ratrau griham prati ||
upaviśya kathāṃ śrutvā varaṃ prārthitavatyapi । prasādabhakṣaṇaṃ kṛtvā yayau rātrau gṛhaṃ prati ॥
उसने बैठकर कथा सुनी और वर माँगा; और प्रसाद खाकर रात को घर लौटी।
She sat down, heard the story and prayed for a boon; and after eating the prasad she went home at night.
माता कलावतीं कन्यां कथयामास प्रेमतः ।mata kalavatim kanyam kathayamasa prematah |पुत्रि रात्रौ स्थिता कुत्र किं ते मनसि वर्तते ॥putri ratrau sthita kutra kim te manasi vartate ||
mātā kalāvatīṃ kanyāṃ kathayāmāsa premataḥ । putri rātrau sthitā kutra kiṃ te manasi vartate ॥
माता ने प्रेम से कन्या कलावती से कहा: "बेटी, रात को तुम कहाँ थीं? तुम्हारे मन में क्या है?"
The mother spoke lovingly to her daughter Kalavati: "Daughter, where were you tonight? What is on your mind?"
Editions differ: «माता लीलावती कन्यां कथयामास प्रेमतः» (vedicvidha, vani4u, mnsgranth); «माता कलावतीं कन्यां कथयामास प्रेमतः» (sanskritdocuments); «माता कलावती कन्यां पृच्छयामास प्रेमतः» (hindunidhi).
कन्या कलावती प्राह मातरं प्रति सत्वरम् ।कन्या कलावती प्राह मातरं प्रति सत्वरम् ।kanya kalavati praha mataram prati satvaram |द्विजालये व्रतं मातर्दृष्टं वाञ्छितसिद्धिदम् ॥द्विजालये व्रतं मातर्दृष्टं वाञ्छित सिद्धिदम् ॥dwijalaye vratam matardrishtam vanchhita siddhidam ||
kanyā kalāvatī prāha mātaraṃ prati satvaram । dvijālaye vrataṃ mātardṛṣṭaṃ vāñchitasiddhidam ॥
कन्या कलावती ने तुरंत माता से कहा: "माँ, मैंने एक ब्राह्मण के घर मनोकामना पूरी करने वाला व्रत देखा।"
The girl Kalavati quickly said to her mother: "Mother, at a brahmin's house I saw the vow that fulfils wishes."
तच्छ्रुत्वा कन्यका वाक्यं व्रतं कर्तुं समुद्यता ।tachchhrutva kanyaka vakyam vratam kartum samudyata |सा मुदा तु वणिग्भार्या सत्यनारायणस्य च ॥sa muda tu vanigbharya satyanarayanasya cha ||
tacchrutvā kanyakā vākyaṃ vrataṃ kartuṃ samudyatā । sā mudā tu vaṇigbhāryā satyanārāyaṇasya ca ॥
कन्या की बात सुनकर वणिक की पत्नी आनंदपूर्वक सत्यनारायण का व्रत करने को तत्पर हुई।
Hearing her daughter's words, the merchant's wife joyfully set about keeping the vow of Satyanarayana.
व्रतं चक्रे सैव साध्वी बन्धुभिः स्वजनैः सह ।vratam chakre saiva sadhwi bandhubhih swajanaih saha |भर्तृ-जामातरौ क्षिप्रमागच्छेतां स्वमाश्रमम् ॥bhartri-jamatarau kshipramagachchhetam swamashramam ||
vrataṃ cakre saiva sādhvī bandhubhiḥ svajanaiḥ saha । bhartṛ-jāmātarau kṣipramāgacchetāṃ svamāśramam ॥
उस साध्वी ने बंधुओं और स्वजनों के साथ व्रत किया, यह प्रार्थना करते हुए: "मेरे पति और दामाद शीघ्र अपने घर आ जाएँ,
That good woman kept the vow with her kin and relatives, praying: "May my husband and son-in-law quickly come home,
अपराधं च मे भर्तुर्जामातुः क्षन्तुमर्हसि ।aparadham cha me bharturjamatuh kshantumarhasi |व्रतेनानेन तुष्टोऽसौ सत्यनारायणः पुनः ॥vratenanena tushto'sau satyanarayanah punah ||
aparādhaṃ ca me bharturjāmātuḥ kṣantumarhasi । vratenānena tuṣṭo'sau satyanārāyaṇaḥ punaḥ ॥
और मेरे पति और दामाद का अपराध क्षमा कीजिए।" इस व्रत से प्रसन्न होकर सत्यनारायण ने फिर
and please forgive the fault of my husband and son-in-law." Pleased by this vow, Satyanarayana then
दर्शयामास स्वप्नं हि चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ।darshayamasa swapnam hi chandraketum nripottamam |बन्दिनौ मोचय प्रातर्वणिजौ नृपसत्तम ॥bandinau mochaya pratarvanijau nripasattama ||
darśayāmāsa svapnaṃ hi candraketuṃ nṛpottamam । bandinau mocaya prātarvaṇijau nṛpasattama ॥
श्रेष्ठ राजा चंद्रकेतु को स्वप्न में दर्शन दिए: "हे नृपश्रेष्ठ, सुबह दोनों बंदी वणिकों को छोड़ दो,
appeared in a dream to the noble King Chandraketu: "Best of kings, free the two imprisoned merchants in the morning,
देयं धनं च तत्सर्वं गृहीतं यत्त्वयाऽधुना ।देयं धनं च तत् सर्वं गृहीतं यत्त्वयाऽधुना ।deyam dhanam cha tat sarvam grihitam yattvaya'dhuna |नो चेत् त्वां नाशयिष्यामि सराज्यधनपुत्रकम् ॥नो चेत् त्वां नाशयिष्यामि सराज्य धन पुत्रकम् ॥no chet tvam nashayishyami sarajya dhana putrakam ||
deyaṃ dhanaṃ ca tatsarvaṃ gṛhītaṃ yattvayā'dhunā । no cet tvāṃ nāśayiṣyāmi sarājyadhanaputrakam ॥
और जो धन तुमने अभी उनसे लिया है, वह सब लौटा दो; नहीं तो मैं तुम्हें राज्य, धन और पुत्रों सहित नष्ट कर दूँगा।"
and give back all the wealth you have now taken from them; otherwise I will destroy you with your kingdom, wealth and sons."
एवमाभाष्य राजानं ध्यानगम्योऽभवत् प्रभुः ।एवमाभाष्य राजानं ध्यान गम्योऽभवत् प्रभुः ।evamabhashya rajanam dhyana gamyo'bhavat prabhuh |ततः प्रभातसमये राजा च स्वजनैः सह ॥ततः प्रभात समये राजा च स्वजनैः सह ॥tatah prabhata samaye raja cha swajanaih saha ||
evamābhāṣya rājānaṃ dhyānagamyo'bhavat prabhuḥ । tataḥ prabhātasamaye rājā ca svajanaiḥ saha ॥
राजा से ऐसा कहकर भगवान अंतर्धान हो गए। फिर सुबह राजा ने अपने लोगों के साथ
Having spoken thus to the king, the Lord vanished. Then in the morning the king, with his people,
उपविश्य सभामध्ये प्राह स्वप्नं जनं प्रति ।upavishya sabhamadhye praha swapnam janam prati |बद्धौ महाजनौ शीघ्रं मोचय द्वौ वणिक्सुतौ ॥baddhau mahajanau shighram mochaya dwau vaniksutau ||
upaviśya sabhāmadhye prāha svapnaṃ janaṃ prati । baddhau mahājanau śīghraṃ mocaya dvau vaṇiksutau ॥
सभा में बैठकर लोगों को स्वप्न सुनाया: "बंधे हुए दोनों वणिक-पुत्रों को शीघ्र छोड़ दो।"
sat in the assembly and told them the dream: "Quickly release the two bound merchants."
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा मोचयित्वा महाजनौ ।iti ragyo vachah shrutva mochayitva mahajanau |समानीय नृपस्याग्रे प्राहुस्ते विनयान्विताः ॥samaniya nripasyagre prahuste vinayanvitah ||
iti rājño vacaḥ śrutvā mocayitvā mahājanau । samānīya nṛpasyāgre prāhuste vinayānvitāḥ ॥
राजा के वचन सुनकर उन्होंने दोनों वणिकों को छुड़ाया, राजा के सामने लाकर विनम्रता से कहा:
Hearing the king's words, they released the two merchants, brought them before the king and said humbly:
आनीतौ द्वौ वणिक्पुत्रौ मुक्तौ निगडबन्धनात् ।आनीतौ द्वौ वणिक्पुत्रौ मुक्तौ निगड बन्धनात् ।anitau dwau vanikputrau muktau nigada bandhanat |ततो महाजनौ नत्वा चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ॥ततो महाजनौ नत्वा चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ॥tato mahajanau natva chandraketum nripottamam ||
ānītau dvau vaṇikputrau muktau nigaḍabandhanāt । tato mahājanau natvā candraketuṃ nṛpottamam ॥
"हम दोनों वणिक-पुत्रों को बेड़ियों से छुड़ाकर ले आए हैं।" तब दोनों वणिकों ने श्रेष्ठ राजा चंद्रकेतु को प्रणाम किया;
"We have brought the two merchants, freed from their chains." Then the two merchants bowed to the noble King Chandraketu;
स्मरन्तौ पूर्ववृत्तान्तं नोचतुर्भयविह्वलौ ।स्मरन्तौ पूर्ववृत्तान्तं नोचतुर् भय विह्वलौ ।smarantau purvavrittantam nochatur bhaya vihwalau |राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य वचः प्रोवाच सादरम् ॥राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य वचः प्रोवाच सादरम् ॥raja vaniksutau vikshya vachah provacha sadaram ||
smarantau pūrvavṛttāntaṃ nocaturbhayavihvalau । rājā vaṇiksutau vīkṣya vacaḥ provāca sādaram ॥
पहले की घटना याद करके वे भय से व्याकुल हो गए और कुछ बोल न सके। दोनों वणिकों को देखकर राजा ने आदरपूर्वक कहा:
remembering what had happened, they were overcome with fear and could not speak. Seeing the two merchants, the king spoke kindly:
दैवात् प्राप्तं महद्दुःखमिदानीं नास्ति वै भयम् ।दैवात् प्राप्तं महद् दुःखमिदानीं नास्ति वै भयम् ।daivat praptam mahad duhkhamidanim nasti vai bhayam |तदा निगडसन्त्यागं क्षौरकर्माद्यकारयत् ॥तदा निगड सन्त्यागं क्षौर कर्माद्यकारयत् ॥tada nigada santyagam kshaura karmadyakarayat ||
daivāt prāptaṃ mahadduḥkhamidānīṃ nāsti vai bhayam । tadā nigaḍasantyāgaṃ kṣaurakarmādyakārayat ॥
"भाग्यवश तुम्हें बड़ा दुख मिला; अब कोई भय नहीं है।" फिर उसने उनकी बेड़ियाँ हटवाईं और क्षौर आदि करवाया।
"By fate you met with great sorrow; now there is nothing to fear." Then he had their chains removed and had them shaved and made ready.
वस्त्रालङ्कारकं दत्त्वा परितोष्य नृपश्च तौ ।vastralankarakam dattva paritoshya nripashcha tau |पुरस्कृत्य वणिक्पुत्रौ वचसाऽतोषयद् भृशम् ॥puraskritya vanikputrau vachasa'toshayad bhrisham ||
vastrālaṅkārakaṃ dattvā paritoṣya nṛpaśca tau । puraskṛtya vaṇikputrau vacasā'toṣayad bhṛśam ॥
राजा ने उन्हें वस्त्र और आभूषण देकर संतुष्ट किया, दोनों वणिकों का सम्मान किया और अपने वचनों से उन्हें बहुत तसल्ली दी।
Giving them clothes and ornaments, the king made them content, honoured the two merchants and comforted them greatly with his words.
पुरानीतं तु यद् द्रव्यं द्विगुणीकृत्य दत्तवान् ।puranitam tu yad dravyam dwigunikritya dattavan |प्रोवाच तौ ततो राजा गच्छ साधो निजाश्रमम् ॥provacha tau tato raja gachchha sadho nijashramam ||
purānītaṃ tu yad dravyaṃ dviguṇīkṛtya dattavān । provāca tau tato rājā gaccha sādho nijāśramam ॥
जो धन पहले लिया गया था, उसका दुगुना करके लौटाया, और फिर उनसे कहा: "हे साधु, अपने घर जाओ।"
He gave back twice the wealth that had been taken, and then said to them: "Go to your home, merchant."
राजानं प्रणिपत्याह गन्तव्यं त्वत्प्रसादतः ।rajanam pranipatyaha gantavyam tvatprasadatah |इत्युक्त्वा तौ महावैश्यौ जग्मतुः स्वगृहं प्रति ॥ityuktva tau mahavaishyau jagmatuh swagriham prati ||
rājānaṃ praṇipatyāha gantavyaṃ tvatprasādataḥ । ityuktvā tau mahāvaiśyau jagmatuḥ svagṛhaṃ prati ॥
राजा को प्रणाम करके वे बोले: "आपकी कृपा से हम जाएँगे।" यह कहकर वे दोनों बड़े वणिक अपने घर की ओर चल पड़े।
Bowing to the king they said: "By your grace we shall go." Saying this, the two great merchants set out for home.