Satyanarayan Vrat Katha in English

एकदा नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः ।एकदा नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः ।ekada naimisharanye rishayah shaunakadayah |पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे सूतं पौराणिकं खलु ॥पप्रच्छुर् मुनयः सर्वे सूतं पौराणिकं खलु ॥paprachchhur munayah sarve sutam pauranikam khalu ||

ekada naimisharanye rishayah shaunakadayah | paprachchhur munayah sarve sutam pauranikam khalu ||

एक बार नैमिषारण्य में शौनक आदि सभी ऋषियों ने पुराणों के वक्ता सूत जी से पूछा:

Once, in the Naimisha forest, the sages led by Shaunaka all asked Suta, the teller of the Puranas:

ऋषय ऊचुः ।ऋषय ऊचुः ।rishaya uchuh |व्रतेन तपसा किं वा प्राप्यते वाञ्छितं फलम् ।व्रतेन तपसा किं वा प्राप्यते वाञ्छितं फलम् ।vratena tapasa kim va prapyate vanchhitam phalam |तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामः कथयस्व महामुने ॥तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामः कथयस्व महामुने ॥tat sarvam shrotumichchhamah kathayaswa mahamune ||

rishaya uchuh | vratena tapasa kim va prapyate vanchhitam phalam | tat sarvam shrotumichchhamah kathayaswa mahamune ||

ऋषि बोले: 'किस व्रत या तप से मनचाहा फल मिलता है? हम वह सब सुनना चाहते हैं; हे महामुनि, हमें बताइए।'

The sages said: 'By what vow or austerity is the desired fruit obtained? We wish to hear all of it; tell us, great sage.'

सूत उवाच ।suta uvacha |नारदेनैव सम्पृष्टो भगवान् कमलापतिः ।naradenaiva samprishto bhagavan kamalapatih |सुरर्षये यथैवाह तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥surarshaye yathaivaha tachchhrinudhwam samahitah ||

suta uvacha | naradenaiva samprishto bhagavan kamalapatih | surarshaye yathaivaha tachchhrinudhwam samahitah ||

सूत जी बोले: 'नारद जी के पूछने पर लक्ष्मीपति भगवान ने स्वयं देवर्षि से जो कहा था, उसे ध्यान से सुनो।

Suta said: 'Hear attentively what the Lord, husband of Lakshmi, himself told the divine sage Narada when Narada asked him.

एकदा नारदो योगी परानुग्रहकाङ्क्षया ।एकदा नारदो योगी परानुग्रह काङ्क्षया ।ekada narado yogi paranugraha kankshaya |पर्यटन् विविधान् लोकान् मर्त्यलोकमुपागतः ॥पर्यटन् विविधान् लोकान् मर्त्य लोकमुपागतः ॥paryatan vividhan lokan martya lokamupagatah ||

ekada narado yogi paranugraha kankshaya | paryatan vividhan lokan martya lokamupagatah ||

एक बार योगी नारद जी दूसरों पर अनुग्रह करने की इच्छा से अनेक लोकों में विचरते हुए मृत्युलोक में आए।

Once the yogi Narada, wishing to help others, wandered through many worlds and came to the world of mortals.

ततो दृष्ट्वा जनान्सर्वान् नानाक्लेशसमन्वितान् ।ततो दृष्ट्वा जनान् सर्वान् नाना क्लेश समन्वितान् ।tato drishtva janan sarvan nana klesha samanvitan |नाना योनिसमुत्पन्नान् क्लिश्यमानान् स्वकर्मभिः ॥नाना योनि समुत्पन्नान् क्लिश्यमानान् स्व कर्मभिः ॥nana yoni samutpannan klishyamanan swa karmabhih ||

tato drishtva janan sarvan nana klesha samanvitan | nana yoni samutpannan klishyamanan swa karmabhih ||

वहाँ उन्होंने देखा कि सब लोग अनेक कष्टों से घिरे हैं, नाना योनियों में जन्मे हैं और अपने कर्मों से दुख पा रहे हैं।

There he saw all the people beset by many troubles, born in many kinds of bodies and suffering through their own deeds.

केनोपायेन चैतेषां दुःखनाशो भवेद् ध्रुवम् ।केनोपायेन चैतेषां दुःख नाशो भवेद् ध्रुवम् ।kenopayena chaitesham duhkha nasho bhaved dhruvam |इति सञ्चिन्त्य मनसा विष्णुलोकं गतस्तदा ॥इति सञ्चिन्त्य मनसा विष्णु लोकं गतस् तदा ॥iti sanchintya manasa vishnu lokam gatas tada ||

kenopayena chaitesham duhkha nasho bhaved dhruvam | iti sanchintya manasa vishnu lokam gatas tada ||

'किस उपाय से इनका दुख निश्चित रूप से दूर हो?' यह मन में सोचकर वे विष्णुलोक गए।

Thinking 'By what means can their suffering surely be ended?', he went to the world of Vishnu.

तत्र नारायणं देवं शुक्लवर्णं चतुर्भुजम् ।तत्र नारायणं देवं शुक्ल वर्णं चतुर्भुजम् ।tatra narayanam devam shukla varnam chaturbhujam |शङ्ख-चक्रगदा-पद्म-वन मालाविभूषितम् ॥शङ्ख-चक्रगदा-पद्म-वन माला विभूषितम् ॥shankha-chakragada-padma-vana mala vibhushitam ||

tatra narayanam devam shukla varnam chaturbhujam | shankha-chakragada-padma-vana mala vibhushitam ||

वहाँ उन्होंने श्वेत वर्ण, चतुर्भुज, शंख, चक्र, गदा, पद्म और वनमाला से सुशोभित भगवान नारायण के दर्शन किए।

There he saw Lord Narayana, white in colour and four-armed, adorned with the conch, discus, mace, lotus and the garland of forest flowers.

दृष्ट्वा तं देवदेवेशं स्तोतुं समुपचक्रमे ।दृष्ट्वा तं देव देवेशं स्तोतुं समुपचक्रमे ।drishtva tam deva devesham stotum samupachakrame |नारद उवाच ।नारद उवाच ।narada uvacha |नमो वाङ्गमनसातीतरूपायानन्तशक्तये ।नमो वाङ्गमनसातीत रूपायानन्त शक्तये ।namo vangamanasatita rupayananta shaktaye |आदिमध्यांतहीनाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥आदि मध्यांत हीनाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥adi madhyanta hinaya nirgunaya gunatmane ||

drishtva tam deva devesham stotum samupachakrame | narada uvacha | namo vangamanasatita rupayananta shaktaye | adi madhyanta hinaya nirgunaya gunatmane ||

देवों के देव को देखकर वे स्तुति करने लगे। नारद जी बोले: 'जिनका रूप वाणी और मन से परे है, जिनकी शक्ति अनंत है, जो आदि, मध्य और अंत से रहित हैं, निर्गुण होते हुए भी गुणों के आत्मा हैं, उन्हें नमस्कार है,

Seeing the Lord of the gods, he began to praise him. Narada said: 'Salutations to you whose form is beyond speech and mind, whose power is endless, who has no beginning, middle or end, who is beyond qualities yet the soul of all qualities,

सर्वेषामादिभूताय भक्तानामार्तिनाशिने ।सर्वेषामादि भूताय भक्तानामार्ति नाशिने ।sarveshamadi bhutaya bhaktanamarti nashine |श्रुत्वा स्तोत्रं ततो विष्णुर्नारदं प्रत्यभाषत ॥श्रुत्वा स्तोत्रं ततो विष्णुर् नारदं प्रत्यभाषत ॥shrutva stotram tato vishnur naradam pratyabhashata ||

sarveshamadi bhutaya bhaktanamarti nashine | shrutva stotram tato vishnur naradam pratyabhashata ||

जो सबके आदि हैं और भक्तों के कष्ट दूर करते हैं।' यह स्तुति सुनकर विष्णु भगवान नारद जी से बोले।

the origin of all, who removes the distress of devotees.' Hearing this hymn, Vishnu then spoke to Narada.

श्रीभगवानुवाच ।श्रीभगवानुवाच ।shribhagavanuvacha |किमर्थमागतोऽसि त्वं किं ते मनसि वर्तते ।किमर्थमागतोऽसि त्वं किं ते मनसि वर्तते ।kimarthamagato'si tvam kim te manasi vartate |कथयस्व महाभाग तत्सर्वं कथयामि ते ॥कथयस्व महाभाग तत् सर्वं कथयामि ते ॥kathayaswa mahabhaga tat sarvam kathayami te ||

shribhagavanuvacha | kimarthamagato'si tvam kim te manasi vartate | kathayaswa mahabhaga tat sarvam kathayami te ||

भगवान बोले: 'तुम किसलिए आए हो? तुम्हारे मन में क्या है? हे महाभाग, कहो; मैं तुम्हें सब बताऊँगा।'

The Lord said: 'Why have you come? What is in your mind? Tell me, fortunate one; I will tell you everything.'

नारद उवाच ।नारद उवाच ।narada uvacha |मर्त्यलोके जनाः सर्वे नानाक्लेशसमन्विताः ।मर्त्य लोके जनाः सर्वे नाना क्लेश समन्विताः ।martya loke janah sarve nana klesha samanvitah |नानायोनिसमुत्पन्नाः पच्यन्ते पापकर्मभिः ॥नाना योनि समुत्पन्नाः पच्यन्ते पाप कर्मभिः ॥nana yoni samutpannah pachyante papa karmabhih ||

narada uvacha | martya loke janah sarve nana klesha samanvitah | nana yoni samutpannah pachyante papa karmabhih ||

नारद जी बोले: 'मृत्युलोक में सब लोग अनेक कष्टों से घिरे हैं; नाना योनियों में जन्म लेकर वे अपने पाप कर्मों से पीड़ित हो रहे हैं।

Narada said: 'In the world of mortals all people are beset by troubles; born in many kinds of bodies, they are tormented by their sinful deeds.

तत्कथं शमयेन्नाथ लघूपायेन तद् वद ।तत् कथं शमयेन् नाथ लघूपायेन तद् वद ।tat katham shamayen natha laghupayena tad vada |श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं कृपास्ति यदि ते मयि ॥श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं कृपास्ति यदि ते मयि ॥shrotumichchhami tat sarvam kripasti yadi te mayi ||

tat katham shamayen natha laghupayena tad vada | shrotumichchhami tat sarvam kripasti yadi te mayi ||

हे नाथ, किस सरल उपाय से वह शांत हो, बताइए; यदि मुझ पर आपकी कृपा है तो मैं वह सब सुनना चाहता हूँ।'

How can that be eased, Lord, by some simple means? Tell me; I wish to hear all of it, if you have grace for me.'

श्रीभगवानुवाच ।श्रीभगवानुवाच ।shribhagavanuvacha |साधु पृष्टं त्वया वत्स लोकानुग्रहकाङ्क्षया ।साधु पृष्टं त्वया वत्स लोकानुग्रह काङ्क्षया ।sadhu prishtam tvaya vatsa lokanugraha kankshaya |यत्कृत्वा मुच्यते मोहात् तच्छृणुष्व वदामि ते ॥यत् कृत्वा मुच्यते मोहात् तच्छृणुष्व वदामि ते ॥yat kritva muchyate mohat tachchhrinushwa vadami te ||

shribhagavanuvacha | sadhu prishtam tvaya vatsa lokanugraha kankshaya | yat kritva muchyate mohat tachchhrinushwa vadami te ||

भगवान बोले: 'हे वत्स, लोकों पर अनुग्रह की इच्छा से तुमने अच्छा प्रश्न किया। जिसे करके मनुष्य मोह से छूट जाता है, वह सुनो, मैं बताता हूँ।

The Lord said: 'Well asked, my child, out of a wish to help the world. Hear what I tell you, by doing which one is freed from delusion.

व्रतमस्ति महत्पुण्यं स्वर्गे मर्त्ये च दुर्लभम् ।vratamasti mahatpunyam swarge martye cha durlabham |तव स्नेहान्मया वत्स प्रकाशः क्रियतेऽधुना ॥tava snehanmaya vatsa prakashah kriyate'dhuna ||

vratamasti mahatpunyam swarge martye cha durlabham | tava snehanmaya vatsa prakashah kriyate'dhuna ||

एक अत्यंत पुण्यदायक व्रत है, जो स्वर्ग और मृत्युलोक दोनों में दुर्लभ है; हे वत्स, तुम्हारे स्नेह के कारण मैं अब उसे प्रकट करता हूँ।

There is a vow of great merit, rare in heaven and on earth; out of affection for you, my child, I now make it known.

सत्यनारायणस्यैवं व्रतं सम्यग्विधानतः ।सत्यनारायणस्यैवं व्रतं सम्यग् विधानतः ।satyanarayanasyaivam vratam samyag vidhanatah |कृत्वा सद्यःसुखं भुक्त्वा परत्र मोक्षमाप्नुयात् ।कृत्वा सद्यःसुखं भुक्त्वा परत्र मोक्षमाप्नुयात् ।kritva sadyahsukham bhuktva paratra mokshamapnuyat |तच्छुत्वा भगवद्वाक्यं नारदो मुनिरब्रवीत् ॥तच्छुत्वा भगवद्वाक्यं नारदो मुनिरब्रवीत् ॥tachchhutva bhagavadwakyam narado munirabravit ||

satyanarayanasyaivam vratam samyag vidhanatah | kritva sadyahsukham bhuktva paratra mokshamapnuyat | tachchhutva bhagavadwakyam narado munirabravit ||

सत्यनारायण का यह व्रत विधिपूर्वक करके मनुष्य तुरंत सुख भोगता है और परलोक में मोक्ष पाता है।' भगवान के वचन सुनकर नारद मुनि बोले:

By duly keeping this vow of Satyanarayana one enjoys happiness at once and attains liberation hereafter.' Hearing the Lord's words, the sage Narada said:

नारद उवाच ।नारद उवाच ।narada uvacha |किं फलं किं विधानं च कृतं केनैव तद्व्रतम् ।किं फलं किं विधानं च कृतं केनैव तद्व्रतम् ।kim phalam kim vidhanam cha kritam kenaiva tadwratam |तत्सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं प्रभो ॥तत् सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं प्रभो ॥tat sarvam vistarad bruhi kada karyam vratam prabho ||

narada uvacha | kim phalam kim vidhanam cha kritam kenaiva tadwratam | tat sarvam vistarad bruhi kada karyam vratam prabho ||

नारद जी बोले: 'इसका फल क्या है, इसकी विधि क्या है, और यह व्रत किसने किया? हे प्रभो, यह सब विस्तार से बताइए, और यह कब करना चाहिए।'

Narada said: 'What is its fruit, what is its procedure, and who has kept this vow? Tell me all of it in detail, and when it should be kept, Lord.'

Editions differ: «तत्सर्वं विस्तराद् बूरहि कदा कार्यं व्रतं हि तत्» (vedicvidha, vani4u); «तत्सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं प्रभो» (sanskritdocuments); «तत्सर्वं विस्तराद् ब्रूहि कदा कार्यं व्रतं हि तत्» (mnsgranth); «तत्सर्वं विस्तराद्ब्रुहि कदा कार्यं हि तद्व्रतम्» (hindunidhi).

श्रीभगवानुवाच ।श्रीभगवानुवाच ।shribhagavanuvacha |दुःख-शोकादिशमनं धन-धान्यप्रवर्धनम् ॥दुःख-शोकादि शमनं धन-धान्य प्रवर्धनम् ॥duhkha-shokadi shamanam dhana-dhanya pravardhanam ||

shribhagavanuvacha | duhkha-shokadi shamanam dhana-dhanya pravardhanam ||

भगवान बोले: 'यह दुख और शोक आदि को शांत करने वाला और धन-धान्य को बढ़ाने वाला है;

The Lord said: 'It removes sorrow and grief and increases wealth and grain;

सौभाग्यसन्ततिकरं सर्वत्र विजयप्रदम् ।सौभाग्य सन्तति करं सर्वत्र विजयप्रदम् ।saubhagya santati karam sarvatra vijayapradam |यस्मिन् कस्मिन् दिने मर्त्यो भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥यस्मिन् कस्मिन् दिने मर्त्यो भक्ति श्रद्धा समन्वितः ॥yasmin kasmin dine martyo bhakti shraddha samanvitah ||

saubhagya santati karam sarvatra vijayapradam | yasmin kasmin dine martyo bhakti shraddha samanvitah ||

सौभाग्य और संतान देने वाला और सर्वत्र विजय देने वाला है। किसी भी दिन, भक्ति और श्रद्धा से युक्त मनुष्य

it brings good fortune and children and gives success everywhere. On any day, a person filled with devotion and faith

सत्यनारायणं देवं यजेच्चैव निशामुखे ।सत्यनारायणं देवं यजेच्चैव निशामुखे ।satyanarayanam devam yajechchaiva nishamukhe |ब्राह्मणैर्बान्धवैश्चैव सहितो धर्मतत्परः ॥ब्राह्मणैर् बान्धवैश्चैव सहितो धर्मतत्परः ॥brahmanair bandhavaishchaiva sahito dharmatatparah ||

satyanarayanam devam yajechchaiva nishamukhe | brahmanair bandhavaishchaiva sahito dharmatatparah ||

संध्या के समय ब्राह्मणों और बंधुओं के साथ, धर्म में तत्पर होकर, भगवान सत्यनारायण की पूजा करे।

should worship Lord Satyanarayana at nightfall, together with brahmins and relatives, devoted to dharma.

नैवेद्यं भक्तितो दद्यात् सपादं भक्ष्यमुत्तमम् ।naivedyam bhaktito dadyat sapadam bhakshyamuttamam |रम्भाफलं घृतं क्षीरं गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥rambhaphalam ghritam kshiram godhumasya cha churnakam ||

naivedyam bhaktito dadyat sapadam bhakshyamuttamam | rambhaphalam ghritam kshiram godhumasya cha churnakam ||

भक्ति से सवाया उत्तम नैवेद्य अर्पित करे: केला, घी, दूध और गेहूँ का आटा;

With devotion he should offer food, one and a quarter measures of the finest: banana, ghee, milk and wheat flour;

अभावे शालिचूर्णं वा शर्करा वा गुडस्तथा ।abhave shalichurnam va sharkara va gudastatha |सपादं सर्वभक्ष्याणि चैकीकृत्य निवेदयेत् ॥sapadam sarvabhakshyani chaikikritya nivedayet ||

abhave shalichurnam va sharkara va gudastatha | sapadam sarvabhakshyani chaikikritya nivedayet ||

इनके अभाव में चावल का आटा, या शक्कर या गुड़; सब भोज्य पदार्थ सवाये मात्रा में मिलाकर अर्पित करे।

in their absence, rice flour, or sugar or jaggery; he should combine all the foods, one and a quarter measures, and offer them.

विप्राय दक्षिणां दद्यात् कथां श्रुत्वा जनैः सह ।vipraya dakshinam dadyat katham shrutva janaih saha |ततश्च बन्धुभिः सार्धं विप्रांश्च प्रतिभोजयेत् ॥tatashcha bandhubhih sardham vipranshcha pratibhojayet ||

vipraya dakshinam dadyat katham shrutva janaih saha | tatashcha bandhubhih sardham vipranshcha pratibhojayet ||

लोगों के साथ कथा सुनकर ब्राह्मण को दक्षिणा दे, और फिर बंधुओं के साथ ब्राह्मणों को भोजन कराए।

After hearing the story with others, he should give the brahmin his fee, and then, with his relatives, feed the brahmins.

प्रसादं भक्षयेद् भक्त्यानृत्यगीतादिकं चरेत् ।प्रसादं भक्षयेद् भक्त्या नृत्य गीतादिकं चरेत् ।prasadam bhakshayed bhaktya nritya gitadikam charet |ततश्च स्वगृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन् ॥ततश्च स्वगृहं गच्छेत् सत्यनारायणं स्मरन् ॥tatashcha swagriham gachchhet satyanarayanam smaran ||

prasadam bhakshayed bhaktya nritya gitadikam charet | tatashcha swagriham gachchhet satyanarayanam smaran ||

भक्ति से प्रसाद ग्रहण करे और नृत्य-गीत आदि करे; फिर सत्यनारायण का स्मरण करते हुए अपने घर जाए।

He should eat the prasad with devotion and have dancing and singing; then he should go home remembering Satyanarayana.

एवं कृते मनुष्याणां वाञ्छासिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ।एवं कृते मनुष्याणां वाञ्छा सिद्धिर् भवेद् ध्रुवम् ।evam krite manushyanam vanchha siddhir bhaved dhruvam |विशेषतः कलियुगे लघूपायोऽस्ति भूतले ॥विशेषतः कलियुगे लघूपायोऽस्ति भूतले ॥visheshatah kaliyuge laghupayo'sti bhutale ||

evam krite manushyanam vanchha siddhir bhaved dhruvam | visheshatah kaliyuge laghupayo'sti bhutale ||

ऐसा करने से मनुष्यों की मनोकामना निश्चित रूप से पूरी होती है; विशेषकर कलियुग में पृथ्वी पर यही सरल उपाय है।'

When this is done, people's wishes are surely fulfilled; especially in the Kali age, this is the simple means on earth.'

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विज ।अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विज ।athanyat sampravakshyami kritam yena pura dwija |कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद् विप्रोऽतिनिर्धनः ॥कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद् विप्रोऽतिनिर्धनः ॥kashchit kashipure ramye hyasid vipro'tinirdhanah ||

suta uvacha | athanyat sampravakshyami kritam yena pura dwija | kashchit kashipure ramye hyasid vipro'tinirdhanah ||

सूत जी बोले: 'हे द्विजो, अब मैं बताता हूँ कि पहले इसे किसने किया। सुंदर काशीपुरी में एक अत्यंत निर्धन ब्राह्मण रहता था।

Suta said: 'Now I will tell you who kept it in the past, O brahmins. In the lovely city of Kashi there lived a very poor brahmin.

क्षुत्तृड्भ्यां व्याकुलो भूत्वा नित्यं बभ्राम भूतले ।kshuttridbhyam vyakulo bhutva nityam babhrama bhutale |दुःखितं ब्राह्मणं दृष्ट्वा भगवान् ब्राह्मणप्रियः ॥duhkhitam brahmanam drishtva bhagavan brahmanapriyah ||

kshuttridbhyam vyakulo bhutva nityam babhrama bhutale | duhkhitam brahmanam drishtva bhagavan brahmanapriyah ||

भूख और प्यास से व्याकुल होकर वह रोज़ पृथ्वी पर भटकता था। उस ब्राह्मण को दुखी देखकर ब्राह्मणों से प्रेम करने वाले भगवान

Tormented by hunger and thirst, he wandered the earth every day. Seeing the brahmin in distress, the Lord, who loves brahmins,

वृद्धब्राह्मणरूपस्तं पप्रच्छ द्विजमादरात् ।वृद्ध ब्राह्मण रूपस् तं पप्रच्छ द्विजमादरात् ।vriddha brahmana rupas tam paprachchha dwijamadarat |किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः ।किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः ।kimartham bhramase vipra mahim nityam suduhkhitah |तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम ॥तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम ॥tat sarvam shrotumichchhami kathyatam dwijasattama ||

vriddha brahmana rupas tam paprachchha dwijamadarat | kimartham bhramase vipra mahim nityam suduhkhitah | tat sarvam shrotumichchhami kathyatam dwijasattama ||

ने एक बूढ़े ब्राह्मण का रूप धरकर उससे आदरपूर्वक पूछा: "हे विप्र, तुम इतने दुखी होकर रोज़ पृथ्वी पर क्यों भटकते हो? हे द्विजश्रेष्ठ, मैं सब सुनना चाहता हूँ, बताओ।"

took the form of an old brahmin and asked him kindly: "Why do you wander the earth every day, so unhappy? I wish to hear all of it; tell me, best of brahmins."

ब्राह्मण उवाच ।brahmana uvacha |ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं भिक्षार्थं वै भ्रमे महीम् ॥brahmano'tidaridro'ham bhikshartham vai bhrame mahim ||

brahmana uvacha | brahmano'tidaridro'ham bhikshartham vai bhrame mahim ||

ब्राह्मण बोला: "मैं अत्यंत दरिद्र ब्राह्मण हूँ; भिक्षा के लिए पृथ्वी पर भटकता हूँ।

The brahmin said: "I am a very poor brahmin; I wander the earth to beg.

उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ।उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो ।upayam yadi janasi kripaya kathaya prabho |वृद्धब्राह्मण उवाच ।वृद्धब्राह्मण उवाच ।vriddhabrahmana uvacha |सत्यनारायणो विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥सत्यनारायणो विष्णुर् वाञ्छितार्थ फल प्रदः ॥satyanarayano vishnur vanchhitartha phala pradah ||

upayam yadi janasi kripaya kathaya prabho | vriddhabrahmana uvacha | satyanarayano vishnur vanchhitartha phala pradah ||

हे प्रभो, यदि कोई उपाय जानते हैं तो कृपा करके बताइए।" वृद्ध ब्राह्मण बोले: "सत्यनारायण स्वयं विष्णु हैं, जो मनचाहा फल देते हैं।

If you know a way, sir, kindly tell me." The old brahmin said: "Satyanarayana is Vishnu, who gives the fruit one desires.

तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम् ।tasya tvam pujanam vipra kurushwa vratamuttamam |यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥यत् कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

tasya tvam pujanam vipra kurushwa vratamuttamam | yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

हे विप्र, तुम उनकी पूजा करो और यह उत्तम व्रत करो; इसे करके मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।"

Worship him, brahmin, and keep this excellent vow; by doing it a person is freed from all sorrows."

विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः ।विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः ।vidhanam cha vratasyapi viprayabhashya yatnatah |सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवान्तरधीयत ॥सत्यनारायणो वृद्धस् तत्रैवान्तरधीयत ॥satyanarayano vriddhas tatraivantaradhiyata ||

vidhanam cha vratasyapi viprayabhashya yatnatah | satyanarayano vriddhas tatraivantaradhiyata ||

ब्राह्मण को व्रत की विधि भी यत्न से बताकर वृद्ध रूपधारी सत्यनारायण वहीं अंतर्धान हो गए।

After carefully explaining the procedure of the vow to the brahmin, Satyanarayana, in the form of the old man, vanished on the spot.

तद् व्रतं सङ्करिष्यामि यदुक्तं ब्राह्मणेन वै ।tad vratam sankarishyami yaduktam brahmanena vai |इति संचिंत्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रां न लब्धवान् ॥iti sanchintya vipro'sau ratrau nidram na labdhavan ||

tad vratam sankarishyami yaduktam brahmanena vai | iti sanchintya vipro'sau ratrau nidram na labdhavan ||

"जो व्रत उस ब्राह्मण ने बताया है, उसे मैं करूँगा" यह सोचते हुए उस ब्राह्मण को रात भर नींद नहीं आई।

"I will keep the vow the brahmin told me of": thinking this, the brahmin could not sleep that night.

ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायणव्रतम् ।ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायण व्रतम् ।tatah pratah samutthaya satyanarayana vratam |करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद्द्विजः ॥करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद् द्विजः ॥karishya iti sankalpya bhiksharthamagamad dwijah ||

tatah pratah samutthaya satyanarayana vratam | karishya iti sankalpya bhiksharthamagamad dwijah ||

सुबह उठकर "मैं सत्यनारायण का व्रत करूँगा" ऐसा संकल्प करके ब्राह्मण भिक्षा के लिए गया।

Rising in the morning and resolving, "I will keep the vow of Satyanarayana," the brahmin went out to beg.

तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् ।tasminneva dine viprah prachuram dravyamaptavan |तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्यव्रतमाचरत् ॥तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥tenaiva bandhubhih sardham satyasya vratamacharat ||

tasminneva dine viprah prachuram dravyamaptavan | tenaiva bandhubhih sardham satyasya vratamacharat ||

उसी दिन ब्राह्मण को बहुत धन मिला, और उसी से उसने बंधुओं के साथ सत्यनारायण का व्रत किया।

That very day the brahmin received plenty of money, and with it, together with his relatives, he kept the vow of Satya.

सर्वदुःखविनिर्मुक्तः सर्वसम्पत् समन्वितः ।सर्व दुःख विनिर्मुक्तः सर्वसम्पत् समन्वितः ।sarva duhkha vinirmuktah sarvasampat samanvitah |बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥babhuva sa dwijashreshtho vratasyasya prabhavatah ||

sarva duhkha vinirmuktah sarvasampat samanvitah | babhuva sa dwijashreshtho vratasyasya prabhavatah ||

इस व्रत के प्रभाव से वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सब दुखों से मुक्त और सब संपत्तियों से युक्त हो गया।

Freed from all sorrows and endowed with every wealth, that best of brahmins prospered through the power of this vow.

ततः प्रभृतिकालं च मासि मासि व्रतं कृतम् ।tatah prabhritikalam cha masi masi vratam kritam |एवं नारायणस्येदं व्रतं कृत्वा द्विजोत्तमः ॥evam narayanasyedam vratam kritva dwijottamah ||

tatah prabhritikalam cha masi masi vratam kritam | evam narayanasyedam vratam kritva dwijottamah ||

तब से वह हर महीने व्रत करने लगा; और नारायण का यह व्रत करके वह श्रेष्ठ ब्राह्मण

From then on he kept the vow every month; and by keeping this vow of Narayana, that excellent brahmin

सर्वपापविनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ।सर्व पाप विनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ।sarva papa vinirmukto durlabham mokshamaptavan |व्रतमस्य यदाविप्रः पृथिव्यां संकरिष्यति ॥व्रतमस्य यदाविप्रः पृथिव्यां संकरिष्यति ॥vratamasya yadaviprah prithivyam sankarishyati ||

sarva papa vinirmukto durlabham mokshamaptavan | vratamasya yadaviprah prithivyam sankarishyati ||

सब पापों से मुक्त होकर दुर्लभ मोक्ष को प्राप्त हुआ। पृथ्वी पर जब भी कोई द्विज यह व्रत करेगा,

was freed of all sins and attained liberation, which is hard to gain. Whenever a brahmin on earth keeps this vow,

तदैव सर्वदुःखं च मनुजस्य विनश्यति ।tadaiva sarvaduhkham cha manujasya vinashyati |एवं नारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने ॥evam narayanenoktam naradaya mahatmane ||

tadaiva sarvaduhkham cha manujasya vinashyati | evam narayanenoktam naradaya mahatmane ||

उसी समय उस मनुष्य का सारा दुख नष्ट हो जाएगा। इस प्रकार नारायण ने महात्मा नारद जी से कहा था,

at that very moment all the sorrow of that person is destroyed. So Narayana told the great-souled Narada,

मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः ।मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः ।maya tatkathitam viprah kimanyat kathayami vah |ऋषय ऊचुः ।ऋषय ऊचुः ।rishaya uchuh |तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने ।tasmad viprachchhrutam kena prithivyam charitam mune |तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामःश्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामः श्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥tat sarvam shrotumichchhamah shraddha'smakam prajayate ||

maya tatkathitam viprah kimanyat kathayami vah | rishaya uchuh | tasmad viprachchhrutam kena prithivyam charitam mune | tat sarvam shrotumichchhamah shraddha'smakam prajayate ||

और मैंने वह तुमसे कहा, हे विप्रो; अब और क्या कहूँ?' ऋषि बोले: 'हे मुनि, उस ब्राह्मण से सुनकर पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया? हम वह सब सुनना चाहते हैं; हममें श्रद्धा उत्पन्न हो रही है।'

and I have told it to you, brahmins; what else shall I tell you?' The sages said: 'Who on earth heard it from that brahmin and kept it, sage? We wish to hear all of it; faith is rising in us.'

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि ।शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि ।shrinudhwam munayah sarve vratam yena kritam bhuvi |एकदा स द्विजवरो यथाविभवविस्तरैः ॥एकदा स द्विजवरो यथा विभव विस्तरैः ॥ekada sa dwijavaro yatha vibhava vistaraih ||

suta uvacha | shrinudhwam munayah sarve vratam yena kritam bhuvi | ekada sa dwijavaro yatha vibhava vistaraih ||

सूत जी बोले: 'हे मुनियो, सुनो, पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया। एक बार वह श्रेष्ठ ब्राह्मण अपने सामर्थ्य के अनुसार

Suta said: 'Listen, all you sages, to who kept the vow on earth. Once that excellent brahmin, with all the means he had,

बन्धुभिः स्वजनैः सार्धं व्रतं कर्तुं समुद्यतः ।bandhubhih swajanaih sardham vratam kartum samudyatah |एतस्मिन्नन्तरे काले काष्ठक्रेता समागमत् ॥etasminnantare kale kashthakreta samagamat ||

bandhubhih swajanaih sardham vratam kartum samudyatah | etasminnantare kale kashthakreta samagamat ||

बंधुओं और स्वजनों के साथ व्रत करने को तैयार हुआ। उसी समय एक लकड़हारा वहाँ आया।

was about to keep the vow with his relatives and family. Just then a woodcutter came by.

बहिः काष्ठं च संस्थाप्य विप्रस्य गृहमाययौ ।bahih kashtham cha sansthapya viprasya grihamayayau |तृष्णया पीडितात्मा च दृष्ट्वा विप्रकृतं व्रतम् ॥trishnaya piditatma cha drishtva viprakritam vratam ||

bahih kashtham cha sansthapya viprasya grihamayayau | trishnaya piditatma cha drishtva viprakritam vratam ||

लकड़ियाँ बाहर रखकर वह प्यास से व्याकुल होकर ब्राह्मण के घर आया, और ब्राह्मण द्वारा किया जा रहा व्रत देखकर

Leaving his wood outside, he came into the brahmin's house, tormented by thirst, and seeing the vow the brahmin was keeping,

प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया ।pranipatya dwijam praha kimidam kriyate tvaya |कृते किं फलमाप्नोति विस्तराद् वद मे प्रभो ॥krite kim phalamapnoti vistarad vada me prabho ||

pranipatya dwijam praha kimidam kriyate tvaya | krite kim phalamapnoti vistarad vada me prabho ||

ब्राह्मण को प्रणाम करके बोला: "आप यह क्या कर रहे हैं? इसे करने से क्या फल मिलता है? हे प्रभो, मुझे विस्तार से बताइए।"

he bowed to the brahmin and said: "What is this you are doing? What fruit does one gain by it? Tell me in detail, sir."

विप्र उवाच ।विप्र उवाच ।vipra uvacha |सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् ।सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सित प्रदम् ।satyanarayanasyedam vratam sarvepsita pradam |तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत् ॥तस्य प्रसादान्मे सर्वं धन धान्यादिकं महत् ॥tasya prasadanme sarvam dhana dhanyadikam mahat ||

vipra uvacha | satyanarayanasyedam vratam sarvepsita pradam | tasya prasadanme sarvam dhana dhanyadikam mahat ||

ब्राह्मण बोला: "यह सत्यनारायण का व्रत है, जो सब मनोकामनाएँ पूरी करता है। उनकी कृपा से मुझे यह सब धन-धान्य मिला है।"

The brahmin said: "This is the vow of Satyanarayana, which grants every wish. By his grace I have all this great wealth and grain."

तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठक्रेताऽतिहर्षितः ।तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठ क्रेताऽतिहर्षितः ।tasmadetad vratam gyatva kashtha kreta'tiharshitah |पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥papau jalam prasadam cha bhuktva sa nagaram yayau ||

tasmadetad vratam gyatva kashtha kreta'tiharshitah | papau jalam prasadam cha bhuktva sa nagaram yayau ||

इस व्रत के बारे में जानकर लकड़हारा अत्यंत प्रसन्न हुआ; उसने जल पिया, प्रसाद खाया और नगर को चला गया।

Learning of this vow, the woodcutter was overjoyed; he drank water, ate the prasad and went to the town.

सत्यनारायणं देवं मनसा इत्यचिन्तयत् ।satyanarayanam devam manasa ityachintayat |काष्ठं विक्रयतो ग्रामे प्राप्यते चाद्य यद्धनम् ॥kashtham vikrayato grame prapyate chadya yaddhanam ||

satyanarayanam devam manasa ityachintayat | kashtham vikrayato grame prapyate chadya yaddhanam ||

उसने मन में भगवान सत्यनारायण का ध्यान करके सोचा: "आज गाँव में लकड़ी बेचकर जो धन मिलेगा,

He thought in his mind of Lord Satyanarayana: "Whatever money I get today by selling wood in the town,

तेनैव सत्यदेवस्य करिष्ये व्रतमुत्तमम् ।tenaiva satyadevasya karishye vratamuttamam |इति सञ्चिन्त्य मनसा काष्ठं धृत्वा तु मस्तके ॥iti sanchintya manasa kashtham dhritva tu mastake ||

tenaiva satyadevasya karishye vratamuttamam | iti sanchintya manasa kashtham dhritva tu mastake ||

उसी से मैं सत्यदेव का उत्तम व्रत करूँगा।" यह मन में सोचकर लकड़ियाँ सिर पर रखकर

with that very money I will keep the excellent vow of Satyadeva." Thinking this, he carried the wood on his head

जगाम नगरे रम्ये धनिनां यत्र संस्थितिः ।jagama nagare ramye dhaninam yatra sansthitih |तद्दिने काष्ठमूल्यं च द्विगुणं प्राप्तवानसौ ॥taddine kashthamulyam cha dwigunam praptavanasau ||

jagama nagare ramye dhaninam yatra sansthitih | taddine kashthamulyam cha dwigunam praptavanasau ||

वह उस सुंदर नगर में गया जहाँ धनी लोग रहते थे; उस दिन उसे लकड़ियों का दुगुना दाम मिला।

and went to the lovely town where the rich lived; that day he got twice the price for his wood.

ततः प्रसन्नहृदयः सुपक्वं कदलीफलम् ।ततः प्रसन्न हृदयः सुपक्वं कदलीफलम् ।tatah prasanna hridayah supakvam kadaliphalam |शर्करा-घृत-दुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥शर्करा-घृत-दुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥sharkara-ghrita-dugdham cha godhumasya cha churnakam ||

tatah prasanna hridayah supakvam kadaliphalam | sharkara-ghrita-dugdham cha godhumasya cha churnakam ||

तब प्रसन्न मन से उसने पके केले, शक्कर, घी, दूध और गेहूँ का आटा

Then, glad at heart, he took ripe bananas, sugar, ghee, milk and wheat flour,

कृत्वैकत्र सपादं च गृहीत्वा स्वगृहं ययौ ।kritvaikatra sapadam cha grihitva swagriham yayau |ततो बन्धून् समाहूय चकार विधिना व्रतम् ॥tato bandhun samahuya chakara vidhina vratam ||

kritvaikatra sapadam cha grihitva swagriham yayau | tato bandhun samahuya chakara vidhina vratam ||

सवाया मात्रा में इकट्ठा करके लिया और घर गया। फिर बंधुओं को बुलाकर विधिपूर्वक व्रत किया।

one and a quarter measures, put together, and went home. Then he called his relatives and kept the vow as prescribed.

तद् व्रतस्य प्रभावेण धनपुत्रान्वितोऽभवत् ।तद् व्रतस्य प्रभावेण धन पुत्रान्वितोऽभवत् ।tad vratasya prabhavena dhana putranvito'bhavat |इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥iha loke sukham bhuktva chante satyapuram yayau ||

tad vratasya prabhavena dhana putranvito'bhavat | iha loke sukham bhuktva chante satyapuram yayau ||

उस व्रत के प्रभाव से वह धन और पुत्रों से संपन्न हुआ; इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर (सत्यलोक) को गया।

By the power of that vow he was blessed with wealth and sons; he enjoyed happiness in this world and at the end went to the abode of Satya.

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनि सत्तमाः ।पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनि सत्तमाः ।punaragre pravakshyami shrinudhwam muni sattamah |पुरा चोल्कामुखो नाम नृपश्चासीन्महामतिः ॥पुरा चोल्कामुखो नाम नृपश्चासीन् महामतिः ॥pura cholkamukho nama nripashchasin mahamatih ||

suta uvacha | punaragre pravakshyami shrinudhwam muni sattamah | pura cholkamukho nama nripashchasin mahamatih ||

सूत जी बोले: 'हे श्रेष्ठ मुनियो, आगे और बताता हूँ, सुनो। पहले उल्कामुख नाम का एक बुद्धिमान राजा था।

Suta said: 'Further, I will tell you, listen, best of sages. Long ago there was a wise king named Ulkamukha.

जितेन्द्रियः सत्यवादी ययौ देवालयं प्रति ।jitendriyah satyavadi yayau devalayam prati |दिने दिने धनं दत्त्वा द्विजान् सन्तोषयत् सुधीः ॥dine dine dhanam dattva dwijan santoshayat sudhih ||

jitendriyah satyavadi yayau devalayam prati | dine dine dhanam dattva dwijan santoshayat sudhih ||

वह जितेंद्रिय और सत्यवादी था और मंदिर जाया करता था; वह बुद्धिमान राजा प्रतिदिन धन देकर ब्राह्मणों को संतुष्ट करता था।

Self-controlled and truthful, he went to the temple; every day the wise king gave wealth and pleased the brahmins.

भार्या तस्य प्रमुग्धा च सरोजवदना सती ।भार्या तस्य प्रमुग्धा च सरोज वदना सती ।bharya tasya pramugdha cha saroja vadana sati |भद्रशीलानदीतीरे सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥भद्रशीला नदी तीरे सत्यस्य व्रतमाचरत् ॥bhadrashila nadi tire satyasya vratamacharat ||

bharya tasya pramugdha cha saroja vadana sati | bhadrashila nadi tire satyasya vratamacharat ||

उसकी सुंदर, कमल के समान मुख वाली, पतिव्रता पत्नी भद्रशीला नदी के तट पर सत्यनारायण का व्रत करती थी।

His lovely wife, lotus-faced and devoted, kept the vow of Satya on the bank of the river Bhadrashila.

एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः ।etasminnantare tatra sadhurekah samagatah |वाणिज्यार्थं बहुधनैरनेकैः परिपूरितः ॥वाणिज्यार्थं बहु धनैरनेकैः परिपूरितः ॥vanijyartham bahu dhanairanekaih paripuritah ||

etasminnantare tatra sadhurekah samagatah | vanijyartham bahu dhanairanekaih paripuritah ||

उसी समय वहाँ एक साधु (वणिक) आया, जिसकी नाव व्यापार के लिए बहुत से धन से भरी थी।

Meanwhile a merchant (sadhu) came there, his boat loaded with much wealth for trade.

Editions differ: «एतस्मिन् समये तत्र साधुरेकः समागतः» (vedicvidha, vani4u, mnsgranth); «एतस्मिन्नन्तरे तत्र साधुरेकः समागतः» (sanskritdocuments); «एतस्मिन्नंतरे काले साधुरेकः समागतः» (hindunidhi).

नावं संस्थाप्य तत्तीरे जगाम नृपतिं प्रति ।navam sansthapya tattire jagama nripatim prati |दृष्ट्वा स व्रतिनं भूपं पप्रच्छ विनयान्वितः ॥drishtva sa vratinam bhupam paprachchha vinayanvitah ||

navam sansthapya tattire jagama nripatim prati | drishtva sa vratinam bhupam paprachchha vinayanvitah ||

नाव उस तट पर लगाकर वह राजा के पास गया, और राजा को व्रत करते देखकर विनम्रता से पूछा:

Mooring his boat on that bank, he went to the king, and seeing the king keeping the vow, he asked him humbly:

साधुरुवाच ।साधुरुवाच ।sadhuruvacha |किमिदं कुरुषे राजन् भक्तियुक्तेन चेतसा ।किमिदं कुरुषे राजन् भक्तियुक्तेन चेतसा ।kimidam kurushe rajan bhaktiyuktena chetasa |प्रकाशं कुरु तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥प्रकाशं कुरु तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥prakasham kuru tat sarvam shrotumichchhami sampratam ||

sadhuruvacha | kimidam kurushe rajan bhaktiyuktena chetasa | prakasham kuru tat sarvam shrotumichchhami sampratam ||

साधु बोला: "हे राजन्, आप भक्तिपूर्ण मन से यह क्या कर रहे हैं? यह सब बताइए; मैं अभी सुनना चाहता हूँ।"

The merchant said: "What is this, king, that you are doing with such devotion? Reveal it all; I wish to hear it now."

राजोवाच ।राजोवाच ।rajovacha |पूजनं क्रियते साधो विष्णोरतुलतेजसः ।पूजनं क्रियते साधो विष्णोरतुल तेजसः ।pujanam kriyate sadho vishnoratula tejasah |व्रतं च स्वजनैः सार्धं पुत्राद्यावाप्तिकाम्यया ॥व्रतं च स्वजनैः सार्धं पुत्राद्यावाप्ति काम्यया ॥vratam cha swajanaih sardham putradyavapti kamyaya ||

rajovacha | pujanam kriyate sadho vishnoratula tejasah | vratam cha swajanaih sardham putradyavapti kamyaya ||

राजा बोले: "हे साधु, यह अतुल तेज वाले विष्णु का पूजन है, पुत्र आदि की प्राप्ति की कामना से स्वजनों के साथ किया जाने वाला व्रत है।"

The king said: "Merchant, this is the worship of Vishnu of matchless radiance, a vow kept with my family in the hope of children and other blessings."

भूपस्य वचनं श्रुत्वा साधुः प्रोवाच सादरम् ।bhupasya vachanam shrutva sadhuh provacha sadaram |सर्वं कथय मे राजन् करिष्येऽहं तवोदितम् ॥sarvam kathaya me rajan karishye'ham tavoditam ||

bhupasya vachanam shrutva sadhuh provacha sadaram | sarvam kathaya me rajan karishye'ham tavoditam ||

राजा के वचन सुनकर साधु ने आदर से कहा: "हे राजन्, मुझे सब बताइए; आप जैसा कहेंगे मैं वैसा करूँगा।

Hearing the king's words, the merchant said respectfully: "Tell me all of it, king; I will do as you say.

ममापि सन्ततिर्नास्ति ह्येतस्माज्जायते ध्रुवम् ।ममापि सन्ततिर्नास्ति ह्येतस्माज् जायते ध्रुवम् ।mamapi santatirnasti hyetasmaj jayate dhruvam |ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दो गृहमागतः ॥ततो निवृत्य वाणिज्यात् सानन्दो गृहमागतः ॥tato nivritya vanijyat sanando grihamagatah ||

mamapi santatirnasti hyetasmaj jayate dhruvam | tato nivritya vanijyat sanando grihamagatah ||

मेरे भी संतान नहीं है; इससे निश्चय ही होगी।" फिर व्यापार से लौटकर वह आनंदपूर्वक घर आया।

I too have no children; through this I shall surely have them." Then, returning from his trade, he came home joyfully.

भार्यायै कथितं सर्वं व्रतं सन्ततिदायकम् ।भार्यायै कथितं सर्वं व्रतं सन्तति दायकम् ।bharyayai kathitam sarvam vratam santati dayakam |तदा व्रतं करिष्यामि यदा मे सन्ततिर्भवेत् ॥तदा व्रतं करिष्यामि यदा मे सन्ततिर्भवेत् ॥tada vratam karishyami yada me santatirbhavet ||

bharyayai kathitam sarvam vratam santati dayakam | tada vratam karishyami yada me santatirbhavet ||

उसने पत्नी को संतान देने वाले व्रत के बारे में सब बताया: "जब मुझे संतान होगी, तब मैं व्रत करूँगा।"

He told his wife all about the vow that grants children: "I will keep the vow when I have a child."

इति लीलावती प्राह पत्नीं साधुः ससत्तमः ।iti lilavati praha patnim sadhuh sasattamah |एकस्मिन् दिवसे तस्य भार्या लीलावती सती ॥ekasmin divase tasya bharya lilavati sati ||

iti lilavati praha patnim sadhuh sasattamah | ekasmin divase tasya bharya lilavati sati ||

इस प्रकार उस सज्जन साधु ने अपनी पत्नी लीलावती से कहा। एक दिन उसकी सती पत्नी लीलावती,

So the good merchant told his wife Lilavati. One day his virtuous wife Lilavati,

भर्तृयुक्तानन्दचित्ताऽभवद् धर्मपरायणा ।भर्तृ युक्तानन्द चित्ताऽभवद् धर्म परायणा ।bhartri yuktananda chitta'bhavad dharma parayana |गर्भिणी साऽभवत्तस्य भार्या सत्यप्रसादतः ॥गर्भिणी साऽभवत्तस्य भार्या सत्य प्रसादतः ॥garbhini sa'bhavattasya bharya satya prasadatah ||

bhartri yuktananda chitta'bhavad dharma parayana | garbhini sa'bhavattasya bharya satya prasadatah ||

जो धर्मपरायण थी और पति के साथ आनंदित थी, सत्यदेव की कृपा से गर्भवती हुई।

devoted to dharma and happy in her husband's company, became pregnant by the grace of Satyadeva.

दशमे मासि वै तस्याः कन्यारत्नमजायत ।दशमे मासि वै तस्याः कन्या रत्नमजायत ।dashame masi vai tasyah kanya ratnamajayata |दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ॥दिने दिने सा ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी ॥dine dine sa vavridhe shuklapakshe yatha shashi ||

dashame masi vai tasyah kanya ratnamajayata | dine dine sa vavridhe shuklapakshe yatha shashi ||

दसवें महीने उसके एक कन्या-रत्न का जन्म हुआ, और वह शुक्ल पक्ष के चंद्रमा की तरह दिन-दिन बढ़ने लगी।

In the tenth month a jewel of a daughter was born to her, and she grew day by day like the moon in the bright fortnight.

नाम्ना कलावती चेति तन्नामकरणं कृतम् ।नाम्ना कलावती चेति तन् नामकरणं कृतम् ।namna kalavati cheti tan namakaranam kritam |ततो लीलावती प्राह स्वामिनं मधुरं वचः ॥ततो लीलावती प्राह स्वामिनं मधुरं वचः ॥tato lilavati praha swaminam madhuram vachah ||

namna kalavati cheti tan namakaranam kritam | tato lilavati praha swaminam madhuram vachah ||

उसका नाम कलावती रखा गया। तब लीलावती ने अपने पति से मधुर वचन कहे:

She was named Kalavati. Then Lilavati spoke sweet words to her husband:

न करोषि किमर्थं वै पुरा सङ्कल्पितं व्रतम् ।न करोषि किमर्थं वै पुरा सङ्कल्पितं व्रतम् ।na karoshi kimartham vai pura sankalpitam vratam |साधुरुवाच ।साधुरुवाच ।sadhuruvacha |विवाहसमये त्वस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये ॥विवाह समये त्वस्याः करिष्यामि व्रतं प्रिये ॥vivaha samaye tvasyah karishyami vratam priye ||

na karoshi kimartham vai pura sankalpitam vratam | sadhuruvacha | vivaha samaye tvasyah karishyami vratam priye ||

"पहले संकल्प किया हुआ व्रत आप क्यों नहीं करते?" साधु बोला: "प्रिये, इसके विवाह के समय मैं व्रत करूँगा।"

"Why do you not keep the vow you promised before?" The merchant said: "I will keep the vow at the time of her wedding, my dear."

इति भार्यां समाश्वास्य जगाम नगरं प्रति ।iti bharyam samashwasya jagama nagaram prati |ततः कलावती कन्या ववृधे पितृवेश्मनि ॥tatah kalavati kanya vavridhe pitriveshmani ||

iti bharyam samashwasya jagama nagaram prati | tatah kalavati kanya vavridhe pitriveshmani ||

इस प्रकार पत्नी को आश्वासन देकर वह नगर को चला गया। फिर कन्या कलावती पिता के घर में बड़ी हुई।

Reassuring his wife in this way, he went off to the city. Then the girl Kalavati grew up in her father's house.

दृष्ट्वा कन्यां ततः साधुर्नगरे सखिभिः सह ।drishtva kanyam tatah sadhurnagare sakhibhih saha |मन्त्रयित्वा द्रुतं दूतं प्रेषयामास धर्मवित् ॥mantrayitva drutam dutam preshayamasa dharmavit ||

drishtva kanyam tatah sadhurnagare sakhibhih saha | mantrayitva drutam dutam preshayamasa dharmavit ||

कन्या को बड़ी देखकर धर्म जानने वाले साधु ने नगर में मित्रों से सलाह करके शीघ्र एक दूत भेजा:

Seeing his daughter grown, the merchant, who knew dharma, consulted his friends in the city and quickly sent a messenger:

विवाहार्थं च कन्याया वरं श्रेष्ठं विचारय ।vivahartham cha kanyaya varam shreshtham vicharaya |तेनाज्ञप्तश्च दूतोऽसौ काञ्चनं नगरं ययौ ॥tenagyaptashcha duto'sau kanchanam nagaram yayau ||

vivahartham cha kanyaya varam shreshtham vicharaya | tenagyaptashcha duto'sau kanchanam nagaram yayau ||

"कन्या के विवाह के लिए श्रेष्ठ वर खोजो।" ऐसी आज्ञा पाकर वह दूत कांचन नगर गया,

"Look for an excellent groom for my daughter's marriage." So instructed, the messenger went to the city of Kanchana,

तस्मादेकं वणिक्पुत्रं समादायागतो हि सः ।tasmadekam vanikputram samadayagato hi sah |दृष्ट्वा तु सुन्दरं बालं वणिक्पुत्रं गुणान्वितम् ॥drishtva tu sundaram balam vanikputram gunanvitam ||

tasmadekam vanikputram samadayagato hi sah | drishtva tu sundaram balam vanikputram gunanvitam ||

और वहाँ से एक वणिक-पुत्र को साथ लेकर लौटा। उस सुंदर, गुणवान वणिक-पुत्र को देखकर

and came back bringing a merchant's son. Seeing the handsome young merchant's son, full of good qualities,

ज्ञातिभि-र्बन्धुभिः सार्धं परितुष्टेन चेतसा ।gyatibhi-rbandhubhih sardham paritushtena chetasa |दत्तवान् साधुपुत्राय कन्यां विधि-विधानतः ॥dattavan sadhuputraya kanyam vidhi-vidhanatah ||

gyatibhi-rbandhubhih sardham paritushtena chetasa | dattavan sadhuputraya kanyam vidhi-vidhanatah ||

साधु ने संतुष्ट मन से जाति-बंधुओं के साथ विधि-विधान से अपनी कन्या उस वणिक-पुत्र को सौंप दी।

the merchant, with his kin and relatives and a contented heart, gave his daughter to the young man with due rites.

ततोऽभाग्यवशात् तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् ।ततोऽभाग्य वशात् तेन विस्मृतं व्रतमुत्तमम् ।tato'bhagya vashat tena vismritam vratamuttamam |विवाहसमये तस्यास्तेन रुष्टोऽभवत् प्रभुः ॥विवाह समये तस्यास्तेन रुष्टोऽभवत् प्रभुः ॥vivaha samaye tasyastena rushto'bhavat prabhuh ||

tato'bhagya vashat tena vismritam vratamuttamam | vivaha samaye tasyastena rushto'bhavat prabhuh ||

तब दुर्भाग्य से विवाह के समय वह उत्तम व्रत भूल गया, जिससे भगवान उस पर रुष्ट हो गए।

Then, by ill fortune, he forgot the excellent vow at the time of her wedding, and the Lord grew angry with him.

ततः कालेन नियतो निजकर्मविशारदः ।ततः कालेन नियतो निज कर्म विशारदः ।tatah kalena niyato nija karma visharadah |वाणिज्यार्थं ततः शीघ्रं जामातृसहितो वणिक् ॥वाणिज्यार्थं ततः शीघ्रं जामातृ सहितो वणिक् ॥vanijyartham tatah shighram jamatri sahito vanik ||

tatah kalena niyato nija karma visharadah | vanijyartham tatah shighram jamatri sahito vanik ||

कुछ समय बाद, अपने काम में निपुण वह वणिक व्यापार के लिए शीघ्र दामाद को साथ लेकर निकल पड़ा।

In time, skilled in his own trade, the merchant soon set out to do business, taking his son-in-law with him.

रत्नसारपुरे रम्ये गत्वा सिन्धु समीपतः ।रत्नसार पुरे रम्ये गत्वा सिन्धु समीपतः ।ratnasara pure ramye gatva sindhu samipatah |वाणिज्यमकरोत् साधुर्जामात्रा श्रीमता सह ॥वाणिज्यमकरोत् साधुर्जामात्रा श्रीमता सह ॥vanijyamakarot sadhurjamatra shrimata saha ||

ratnasara pure ramye gatva sindhu samipatah | vanijyamakarot sadhurjamatra shrimata saha ||

समुद्र के पास सुंदर रत्नसारपुर में जाकर साधु अपने श्रीमान दामाद के साथ व्यापार करने लगा।

Going to the lovely city of Ratnasara near the sea, the merchant traded together with his fortunate son-in-law.

तौ गतौ नगरे रम्ये चन्द्रकेतोर्नृपस्य च ।तौ गतौ नगरे रम्ये चन्द्रकेतोर् नृपस्य च ।tau gatau nagare ramye chandraketor nripasya cha |एतस्मिन्नेव काले तु सत्यनारायणः प्रभुः ॥एतस्मिन्नेव काले तु सत्यनारायणः प्रभुः ॥etasminneva kale tu satyanarayanah prabhuh ||

tau gatau nagare ramye chandraketor nripasya cha | etasminneva kale tu satyanarayanah prabhuh ||

वे दोनों राजा चंद्रकेतु के सुंदर नगर में गए। उसी समय भगवान सत्यनारायण ने

The two went to the lovely city of King Chandraketu. At that very time Lord Satyanarayana,

भ्रष्टप्रतिज्ञमा-लोक्य शापं तस्मै प्रदत्तवान् ।भ्रष्ट प्रतिज्ञमा-लोक्य शापं तस्मै प्रदत्तवान् ।bhrashta pratigyama-lokya shapam tasmai pradattavan |दारुणं कठिनं चास्य महद् दुःखं भविष्यति ॥दारुणं कठिनं चास्य महद् दुःखं भविष्यति ॥darunam kathinam chasya mahad duhkham bhavishyati ||

bhrashta pratigyama-lokya shapam tasmai pradattavan | darunam kathinam chasya mahad duhkham bhavishyati ||

उसे प्रतिज्ञा भंग करते देखकर शाप दिया: "इसे दारुण, कठिन और बड़ा दुख होगा।"

seeing that he had broken his promise, cursed him: "A terrible, hard and great sorrow will come upon him."

एकस्मिन्दिवसे राज्ञो धनमादाय तस्करः ।एकस्मिन् दिवसे राज्ञो धनमादाय तस्करः ।ekasmin divase ragyo dhanamadaya taskarah |तत्रैव चागत श्चौरो वणिजौ यत्र संस्थितौ ॥तत्रैव चागत श्चौरो वणिजौ यत्र संस्थितौ ॥tatraiva chagata shchauro vanijau yatra sansthitau ||

ekasmin divase ragyo dhanamadaya taskarah | tatraiva chagata shchauro vanijau yatra sansthitau ||

एक दिन एक चोर राजा का धन लेकर वहीं आया जहाँ दोनों वणिक ठहरे थे।

One day a thief, carrying off the king's wealth, came to the very place where the two merchants were staying.

तत्पश्चाद् धावकान् दूतान् दृष्ट्वा भीतेन चेतसा ।tatpashchad dhavakan dutan drishtva bhitena chetasa |धनं संस्थाप्य तत्रैव स तु शीघ्रमलक्षितः ॥dhanam sansthapya tatraiva sa tu shighramalakshitah ||

tatpashchad dhavakan dutan drishtva bhitena chetasa | dhanam sansthapya tatraiva sa tu shighramalakshitah ||

पीछे दौड़ते राजदूतों को देखकर डरे हुए मन से वह धन वहीं रखकर शीघ्र ही छिप गया।

Then, seeing the king's men running after him, he left the wealth right there in fright and quickly slipped away unseen.

ततो दूताः समायाता यत्रास्ते सज्जनो वणिक् ।tato dutah samayata yatraste sajjano vanik |दृष्ट्वा नृपधनं तत्र बद्ध्वाऽऽनीतौ वणिक्सुतौ ॥drishtva nripadhanam tatra baddhwa''nitau vaniksutau ||

tato dutah samayata yatraste sajjano vanik | drishtva nripadhanam tatra baddhwa''nitau vaniksutau ||

तब दूत वहाँ आए जहाँ वह सज्जन वणिक था; वहाँ राजा का धन देखकर वे दोनों वणिकों को बाँधकर ले आए।

Then the messengers came to where the good merchant was; seeing the king's wealth there, they bound the two merchants and brought them away.

हर्षेण धावमानाश्च ऊचुर्नृपसमीपतः ।हर्षेण धावमानाश्च ऊचुर् नृप समीपतः ।harshena dhavamanashcha uchur nripa samipatah |तस्करौ द्वौ समानीतौ विलोक्याज्ञापय प्रभो ॥तस्करौ द्वौ समानीतौ विलोक्याज्ञापय प्रभो ॥taskarau dwau samanitau vilokyagyapaya prabho ||

harshena dhavamanashcha uchur nripa samipatah | taskarau dwau samanitau vilokyagyapaya prabho ||

प्रसन्नता से दौड़ते हुए राजा के पास जाकर वे बोले: "हे प्रभो, हम दो चोर पकड़ लाए हैं; इन्हें देखकर आज्ञा दीजिए।"

Running joyfully to the king they said: "We have brought the two thieves; look at them and give your command, lord."

राज्ञाऽऽज्ञप्तास्ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ।राज्ञाऽऽज्ञप्तास् ततः शीघ्रं दृढं बद्ध्वा तु तावुभौ ।ragya''gyaptas tatah shighram dridham baddhwa tu tavubhau |स्थापितौ द्वौ महादुर्गे कारागारेऽविचारतः ॥स्थापितौ द्वौ महादुर्गे कारागारेऽविचारतः ॥sthapitau dwau mahadurge karagare'vicharatah ||

ragya''gyaptas tatah shighram dridham baddhwa tu tavubhau | sthapitau dwau mahadurge karagare'vicharatah ||

राजा की आज्ञा पाकर उन्होंने शीघ्र दोनों को कसकर बाँधा और बिना विचार किए बड़े दुर्ग के कारागार में डाल दिया।

Ordered by the king, they quickly bound the two tightly and, without inquiry, put them in prison in the great fort.

मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं कैस्तयोर्वचः ।मायया सत्यदेवस्य न श्रुतं कैस्तयोर्वचः ।mayaya satyadevasya na shrutam kaistayorvachah |अतस्तयोर्धनं राज्ञा गृहीतं चन्द्रकेतुना ॥अतस् तयोर् धनं राज्ञा गृहीतं चन्द्रकेतुना ॥atas tayor dhanam ragya grihitam chandraketuna ||

mayaya satyadevasya na shrutam kaistayorvachah | atas tayor dhanam ragya grihitam chandraketuna ||

सत्यदेव की माया से किसी ने उनकी बात नहीं सुनी, इसलिए राजा चंद्रकेतु ने उनका धन ले लिया।

Through Satyadeva's maya no one listened to their words, and so King Chandraketu took their wealth.

तच्छापाच्च तयोर्गेहे भार्या चैवातिदुःखिता ।tachchhapachcha tayorgehe bharya chaivatiduhkhita |चौरेणापहृतं सर्वं गृहे यच्च स्थितं धनम् ॥chaurenapahritam sarvam grihe yachcha sthitam dhanam ||

tachchhapachcha tayorgehe bharya chaivatiduhkhita | chaurenapahritam sarvam grihe yachcha sthitam dhanam ||

उस शाप के कारण उनके घर में पत्नी भी अत्यंत दुखी हुई; घर में जो धन था, वह सब चोर ले गया।

Through that curse, at their home the wife too was in great distress; a thief stole all the wealth that was in the house.

आधिव्याधिसमायुक्ता क्षुत्पिपसातिदुःखिता ।आधि व्याधि समायुक्ता क्षुत् पिपसातिदुःखिता ।adhi vyadhi samayukta kshut pipasatiduhkhita |अन्नचिन्तापरा भूत्वा बभ्राम च गृहे गृहे ।अन्न चिन्ता परा भूत्वा बभ्राम च गृहे गृहे ।anna chinta para bhutva babhrama cha grihe grihe |कलावती तु कन्यापि बभ्राम प्रतिवासरम् ॥कलावती तु कन्यापि बभ्राम प्रतिवासरम् ॥kalavati tu kanyapi babhrama prativasaram ||

adhi vyadhi samayukta kshut pipasatiduhkhita | anna chinta para bhutva babhrama cha grihe grihe | kalavati tu kanyapi babhrama prativasaram ||

मानसिक और शारीरिक कष्टों से घिरी, भूख-प्यास से दुखी होकर, अन्न की चिंता में वह घर-घर भटकने लगी; और कन्या कलावती भी रोज़ भटकती थी।

Beset by worry and illness, tormented by hunger and thirst, anxious for food, she wandered from house to house; and the girl Kalavati too wandered every day.

एकस्मिन् दिवसे जाता क्षुधार्ता द्विजमन्दिरम् ।ekasmin divase jata kshudharta dwijamandiram |गत्वाऽपश्यद् व्रतं तत्र सत्यनारायणस्य च ॥gatva'pashyad vratam tatra satyanarayanasya cha ||

ekasmin divase jata kshudharta dwijamandiram | gatva'pashyad vratam tatra satyanarayanasya cha ||

एक दिन भूखी होकर वह एक ब्राह्मण के घर गई, और वहाँ उसने सत्यनारायण का व्रत होते देखा।

One day, hungry, she went to a brahmin's house, and there she saw the vow of Satyanarayana being kept.

उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं प्रार्थितवत्यपि ।उपविश्य कथां श्रुत्वा वरं प्रार्थितवत्यपि ।upavishya katham shrutva varam prarthitavatyapi |प्रसादभक्षणं कृत्वा ययौ रात्रौ गृहं प्रति ॥प्रसाद भक्षणं कृत्वा ययौ रात्रौ गृहं प्रति ॥prasada bhakshanam kritva yayau ratrau griham prati ||

upavishya katham shrutva varam prarthitavatyapi | prasada bhakshanam kritva yayau ratrau griham prati ||

उसने बैठकर कथा सुनी और वर माँगा; और प्रसाद खाकर रात को घर लौटी।

She sat down, heard the story and prayed for a boon; and after eating the prasad she went home at night.

माता कलावतीं कन्यां कथयामास प्रेमतः ।mata kalavatim kanyam kathayamasa prematah |पुत्रि रात्रौ स्थिता कुत्र किं ते मनसि वर्तते ॥putri ratrau sthita kutra kim te manasi vartate ||

mata kalavatim kanyam kathayamasa prematah | putri ratrau sthita kutra kim te manasi vartate ||

माता ने प्रेम से कन्या कलावती से कहा: "बेटी, रात को तुम कहाँ थीं? तुम्हारे मन में क्या है?"

The mother spoke lovingly to her daughter Kalavati: "Daughter, where were you tonight? What is on your mind?"

Editions differ: «माता लीलावती कन्यां कथयामास प्रेमतः» (vedicvidha, vani4u, mnsgranth); «माता कलावतीं कन्यां कथयामास प्रेमतः» (sanskritdocuments); «माता कलावती कन्यां पृच्छयामास प्रेमतः» (hindunidhi).

कन्या कलावती प्राह मातरं प्रति सत्वरम् ।कन्या कलावती प्राह मातरं प्रति सत्वरम् ।kanya kalavati praha mataram prati satvaram |द्विजालये व्रतं मातर्दृष्टं वाञ्छितसिद्धिदम् ॥द्विजालये व्रतं मातर्दृष्टं वाञ्छित सिद्धिदम् ॥dwijalaye vratam matardrishtam vanchhita siddhidam ||

kanya kalavati praha mataram prati satvaram | dwijalaye vratam matardrishtam vanchhita siddhidam ||

कन्या कलावती ने तुरंत माता से कहा: "माँ, मैंने एक ब्राह्मण के घर मनोकामना पूरी करने वाला व्रत देखा।"

The girl Kalavati quickly said to her mother: "Mother, at a brahmin's house I saw the vow that fulfils wishes."

तच्छ्रुत्वा कन्यका वाक्यं व्रतं कर्तुं समुद्यता ।tachchhrutva kanyaka vakyam vratam kartum samudyata |सा मुदा तु वणिग्भार्या सत्यनारायणस्य च ॥sa muda tu vanigbharya satyanarayanasya cha ||

tachchhrutva kanyaka vakyam vratam kartum samudyata | sa muda tu vanigbharya satyanarayanasya cha ||

कन्या की बात सुनकर वणिक की पत्नी आनंदपूर्वक सत्यनारायण का व्रत करने को तत्पर हुई।

Hearing her daughter's words, the merchant's wife joyfully set about keeping the vow of Satyanarayana.

व्रतं चक्रे सैव साध्वी बन्धुभिः स्वजनैः सह ।vratam chakre saiva sadhwi bandhubhih swajanaih saha |भर्तृ-जामातरौ क्षिप्रमागच्छेतां स्वमाश्रमम् ॥bhartri-jamatarau kshipramagachchhetam swamashramam ||

vratam chakre saiva sadhwi bandhubhih swajanaih saha | bhartri-jamatarau kshipramagachchhetam swamashramam ||

उस साध्वी ने बंधुओं और स्वजनों के साथ व्रत किया, यह प्रार्थना करते हुए: "मेरे पति और दामाद शीघ्र अपने घर आ जाएँ,

That good woman kept the vow with her kin and relatives, praying: "May my husband and son-in-law quickly come home,

अपराधं च मे भर्तुर्जामातुः क्षन्तुमर्हसि ।aparadham cha me bharturjamatuh kshantumarhasi |व्रतेनानेन तुष्टोऽसौ सत्यनारायणः पुनः ॥vratenanena tushto'sau satyanarayanah punah ||

aparadham cha me bharturjamatuh kshantumarhasi | vratenanena tushto'sau satyanarayanah punah ||

और मेरे पति और दामाद का अपराध क्षमा कीजिए।" इस व्रत से प्रसन्न होकर सत्यनारायण ने फिर

and please forgive the fault of my husband and son-in-law." Pleased by this vow, Satyanarayana then

दर्शयामास स्वप्नं हि चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ।darshayamasa swapnam hi chandraketum nripottamam |बन्दिनौ मोचय प्रातर्वणिजौ नृपसत्तम ॥bandinau mochaya pratarvanijau nripasattama ||

darshayamasa swapnam hi chandraketum nripottamam | bandinau mochaya pratarvanijau nripasattama ||

श्रेष्ठ राजा चंद्रकेतु को स्वप्न में दर्शन दिए: "हे नृपश्रेष्ठ, सुबह दोनों बंदी वणिकों को छोड़ दो,

appeared in a dream to the noble King Chandraketu: "Best of kings, free the two imprisoned merchants in the morning,

देयं धनं च तत्सर्वं गृहीतं यत्त्वयाऽधुना ।देयं धनं च तत् सर्वं गृहीतं यत्त्वयाऽधुना ।deyam dhanam cha tat sarvam grihitam yattvaya'dhuna |नो चेत् त्वां नाशयिष्यामि सराज्यधनपुत्रकम् ॥नो चेत् त्वां नाशयिष्यामि सराज्य धन पुत्रकम् ॥no chet tvam nashayishyami sarajya dhana putrakam ||

deyam dhanam cha tat sarvam grihitam yattvaya'dhuna | no chet tvam nashayishyami sarajya dhana putrakam ||

और जो धन तुमने अभी उनसे लिया है, वह सब लौटा दो; नहीं तो मैं तुम्हें राज्य, धन और पुत्रों सहित नष्ट कर दूँगा।"

and give back all the wealth you have now taken from them; otherwise I will destroy you with your kingdom, wealth and sons."

एवमाभाष्य राजानं ध्यानगम्योऽभवत् प्रभुः ।एवमाभाष्य राजानं ध्यान गम्योऽभवत् प्रभुः ।evamabhashya rajanam dhyana gamyo'bhavat prabhuh |ततः प्रभातसमये राजा च स्वजनैः सह ॥ततः प्रभात समये राजा च स्वजनैः सह ॥tatah prabhata samaye raja cha swajanaih saha ||

evamabhashya rajanam dhyana gamyo'bhavat prabhuh | tatah prabhata samaye raja cha swajanaih saha ||

राजा से ऐसा कहकर भगवान अंतर्धान हो गए। फिर सुबह राजा ने अपने लोगों के साथ

Having spoken thus to the king, the Lord vanished. Then in the morning the king, with his people,

उपविश्य सभामध्ये प्राह स्वप्नं जनं प्रति ।upavishya sabhamadhye praha swapnam janam prati |बद्धौ महाजनौ शीघ्रं मोचय द्वौ वणिक्सुतौ ॥baddhau mahajanau shighram mochaya dwau vaniksutau ||

upavishya sabhamadhye praha swapnam janam prati | baddhau mahajanau shighram mochaya dwau vaniksutau ||

सभा में बैठकर लोगों को स्वप्न सुनाया: "बंधे हुए दोनों वणिक-पुत्रों को शीघ्र छोड़ दो।"

sat in the assembly and told them the dream: "Quickly release the two bound merchants."

इति राज्ञो वचः श्रुत्वा मोचयित्वा महाजनौ ।iti ragyo vachah shrutva mochayitva mahajanau |समानीय नृपस्याग्रे प्राहुस्ते विनयान्विताः ॥samaniya nripasyagre prahuste vinayanvitah ||

iti ragyo vachah shrutva mochayitva mahajanau | samaniya nripasyagre prahuste vinayanvitah ||

राजा के वचन सुनकर उन्होंने दोनों वणिकों को छुड़ाया, राजा के सामने लाकर विनम्रता से कहा:

Hearing the king's words, they released the two merchants, brought them before the king and said humbly:

आनीतौ द्वौ वणिक्पुत्रौ मुक्तौ निगडबन्धनात् ।आनीतौ द्वौ वणिक्पुत्रौ मुक्तौ निगड बन्धनात् ।anitau dwau vanikputrau muktau nigada bandhanat |ततो महाजनौ नत्वा चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ॥ततो महाजनौ नत्वा चन्द्रकेतुं नृपोत्तमम् ॥tato mahajanau natva chandraketum nripottamam ||

anitau dwau vanikputrau muktau nigada bandhanat | tato mahajanau natva chandraketum nripottamam ||

"हम दोनों वणिक-पुत्रों को बेड़ियों से छुड़ाकर ले आए हैं।" तब दोनों वणिकों ने श्रेष्ठ राजा चंद्रकेतु को प्रणाम किया;

"We have brought the two merchants, freed from their chains." Then the two merchants bowed to the noble King Chandraketu;

स्मरन्तौ पूर्ववृत्तान्तं नोचतुर्भयविह्वलौ ।स्मरन्तौ पूर्ववृत्तान्तं नोचतुर् भय विह्वलौ ।smarantau purvavrittantam nochatur bhaya vihwalau |राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य वचः प्रोवाच सादरम् ॥राजा वणिक्सुतौ वीक्ष्य वचः प्रोवाच सादरम् ॥raja vaniksutau vikshya vachah provacha sadaram ||

smarantau purvavrittantam nochatur bhaya vihwalau | raja vaniksutau vikshya vachah provacha sadaram ||

पहले की घटना याद करके वे भय से व्याकुल हो गए और कुछ बोल न सके। दोनों वणिकों को देखकर राजा ने आदरपूर्वक कहा:

remembering what had happened, they were overcome with fear and could not speak. Seeing the two merchants, the king spoke kindly:

दैवात् प्राप्तं महद्दुःखमिदानीं नास्ति वै भयम् ।दैवात् प्राप्तं महद् दुःखमिदानीं नास्ति वै भयम् ।daivat praptam mahad duhkhamidanim nasti vai bhayam |तदा निगडसन्त्यागं क्षौरकर्माद्यकारयत् ॥तदा निगड सन्त्यागं क्षौर कर्माद्यकारयत् ॥tada nigada santyagam kshaura karmadyakarayat ||

daivat praptam mahad duhkhamidanim nasti vai bhayam | tada nigada santyagam kshaura karmadyakarayat ||

"भाग्यवश तुम्हें बड़ा दुख मिला; अब कोई भय नहीं है।" फिर उसने उनकी बेड़ियाँ हटवाईं और क्षौर आदि करवाया।

"By fate you met with great sorrow; now there is nothing to fear." Then he had their chains removed and had them shaved and made ready.

वस्त्रालङ्कारकं दत्त्वा परितोष्य नृपश्च तौ ।vastralankarakam dattva paritoshya nripashcha tau |पुरस्कृत्य वणिक्पुत्रौ वचसाऽतोषयद् भृशम् ॥puraskritya vanikputrau vachasa'toshayad bhrisham ||

vastralankarakam dattva paritoshya nripashcha tau | puraskritya vanikputrau vachasa'toshayad bhrisham ||

राजा ने उन्हें वस्त्र और आभूषण देकर संतुष्ट किया, दोनों वणिकों का सम्मान किया और अपने वचनों से उन्हें बहुत तसल्ली दी।

Giving them clothes and ornaments, the king made them content, honoured the two merchants and comforted them greatly with his words.

पुरानीतं तु यद् द्रव्यं द्विगुणीकृत्य दत्तवान् ।puranitam tu yad dravyam dwigunikritya dattavan |प्रोवाच तौ ततो राजा गच्छ साधो निजाश्रमम् ॥provacha tau tato raja gachchha sadho nijashramam ||

puranitam tu yad dravyam dwigunikritya dattavan | provacha tau tato raja gachchha sadho nijashramam ||

जो धन पहले लिया गया था, उसका दुगुना करके लौटाया, और फिर उनसे कहा: "हे साधु, अपने घर जाओ।"

He gave back twice the wealth that had been taken, and then said to them: "Go to your home, merchant."

राजानं प्रणिपत्याह गन्तव्यं त्वत्प्रसादतः ।rajanam pranipatyaha gantavyam tvatprasadatah |इत्युक्त्वा तौ महावैश्यौ जग्मतुः स्वगृहं प्रति ॥ityuktva tau mahavaishyau jagmatuh swagriham prati ||

rajanam pranipatyaha gantavyam tvatprasadatah | ityuktva tau mahavaishyau jagmatuh swagriham prati ||

राजा को प्रणाम करके वे बोले: "आपकी कृपा से हम जाएँगे।" यह कहकर वे दोनों बड़े वणिक अपने घर की ओर चल पड़े।

Bowing to the king they said: "By your grace we shall go." Saying this, the two great merchants set out for home.

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |यात्रां तु कृतवान् साधुर्मङ्गलायनपूर्विकाम् ।यात्रां तु कृतवान् साधुर् मङ्गलायन पूर्विकाम् ।yatram tu kritavan sadhur mangalayana purvikam |ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा तदा तु नगरं ययौ ॥ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा तदा तु नगरं ययौ ॥brahmanebhyo dhanam dattva tada tu nagaram yayau ||

suta uvacha | yatram tu kritavan sadhur mangalayana purvikam | brahmanebhyo dhanam dattva tada tu nagaram yayau ||

सूत जी बोले: 'साधु ने मंगलाचार के साथ यात्रा आरंभ की, ब्राह्मणों को धन देकर अपने नगर की ओर चल पड़ा।

Suta said: 'The merchant began his journey with auspicious rites, gave wealth to brahmins and set out for his city.

कियद् दूरे गते साधौ सत्यनारायणः प्रभुः ।kiyad dure gate sadhau satyanarayanah prabhuh |जिज्ञासां कृतवान् साधो किमस्ति तव नौस्थितम् ॥jigyasam kritavan sadho kimasti tava nausthitam ||

kiyad dure gate sadhau satyanarayanah prabhuh | jigyasam kritavan sadho kimasti tava nausthitam ||

जब साधु कुछ दूर गया, तब भगवान सत्यनारायण (संन्यासी के रूप में) ने जानना चाहा: "हे साधु, तुम्हारी नाव में क्या है?"

When the merchant had gone some distance, Lord Satyanarayana (as an ascetic) asked to know: "Merchant, what is in your boat?"

ततो महाजनौ मत्तौ हेलया च प्रहस्य वै ।tato mahajanau mattau helaya cha prahasya vai |कथं पृच्छसि भो दण्डिन् मुद्रां नेतुं किमिच्छसि ॥katham prichchhasi bho dandin mudram netum kimichchhasi ||

tato mahajanau mattau helaya cha prahasya vai | katham prichchhasi bho dandin mudram netum kimichchhasi ||

तब दोनों अभिमानी वणिक तिरस्कार से हँसकर बोले: "हे दंडी, क्यों पूछते हो? क्या हमारा धन ले जाना चाहते हो?

Then the two merchants, proud, laughed at him scornfully: "Why do you ask, ascetic? Do you want to take our money?

लता-पत्रादिकं चैव वर्तते तरणौ मम ।lata-patradikam chaiva vartate taranau mama |निष्ठुरं च वचः श्रुत्वा सत्यं भवतु ते वचः ॥nishthuram cha vachah shrutva satyam bhavatu te vachah ||

lata-patradikam chaiva vartate taranau mama | nishthuram cha vachah shrutva satyam bhavatu te vachah ||

मेरी नाव में तो केवल लताएँ और पत्ते आदि हैं।" यह कठोर वचन सुनकर वे बोले: "तुम्हारा वचन सत्य हो।"

There are only creepers and leaves in my boat." Hearing these harsh words he said: "Let your words come true."

एवमुक्त्वा गतः शीघ्रं दण्डी तस्य समीपतः ।एवमुक्त्वा गतः शीघ्रं दण्डी तस्य समीपतः ।evamuktva gatah shighram dandi tasya samipatah |कियद्दूरे ततो गत्वा स्थितः सिन्धुसमीपतः ॥कियद्दूरे ततो गत्वा स्थितः सिन्धु समीपतः ॥kiyaddure tato gatva sthitah sindhu samipatah ||

evamuktva gatah shighram dandi tasya samipatah | kiyaddure tato gatva sthitah sindhu samipatah ||

ऐसा कहकर वह दंडी शीघ्र उसके पास से चला गया, और कुछ दूर जाकर समुद्र के पास ठहर गया।

Saying this, the ascetic quickly went away from him, and after going some distance stayed near the sea.

गते दण्डिनि साधुश्च कृतनित्यक्रियस्तदा ।गते दण्डिनि साधुश्च कृत नित्य क्रियस् तदा ।gate dandini sadhushcha krita nitya kriyas tada |उत्थितां तरणीं दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययौ ॥उत्थितां तरणीं दृष्ट्वा विस्मयं परमं ययौ ॥utthitam taranim drishtva vismayam paramam yayau ||

gate dandini sadhushcha krita nitya kriyas tada | utthitam taranim drishtva vismayam paramam yayau ||

दंडी के जाने पर साधु ने अपना नित्यकर्म किया; तब नाव को ऊपर उठी (हल्की) देखकर वह अत्यंत विस्मित हुआ,

When the ascetic had gone, the merchant finished his daily rites; seeing the boat riding high in the water, he was utterly astonished,

दृष्ट्वा लतादिकं चैव मूर्च्छितो न्यपतद् भुवि ।दृष्ट्वा लतादिकं चैव मूर्च्छितो न्यपतद् भुवि ।drishtva latadikam chaiva murchchhito nyapatad bhuvi |लब्धसंज्ञो वणिक्पुत्रस्ततश्चिन्तान्वितोऽभवत् ॥लब्धसंज्ञो वणिक् पुत्रस् ततश्चिन्तान्वितोऽभवत् ॥labdhasangyo vanik putras tatashchintanvito'bhavat ||

drishtva latadikam chaiva murchchhito nyapatad bhuvi | labdhasangyo vanik putras tatashchintanvito'bhavat ||

और उसमें केवल लताएँ आदि देखकर वह मूर्छित होकर धरती पर गिर पड़ा। होश आने पर वह वणिक चिंता में डूब गया।

and seeing only creepers and leaves in it, he fainted and fell to the ground. When he came round, the merchant was filled with worry.

तदा तु दुहितुः कान्तो वचनं चेदमब्रवीत् ।tada tu duhituh kanto vachanam chedamabravit |किमर्थं क्रियते शोकः शापो दत्तश्च दण्डिना ॥kimartham kriyate shokah shapo dattashcha dandina ||

tada tu duhituh kanto vachanam chedamabravit | kimartham kriyate shokah shapo dattashcha dandina ||

तब कन्या के पति (दामाद) ने कहा: "शोक क्यों करते हैं? यह दंडी का दिया हुआ शाप है।

Then the daughter's husband said: "Why grieve? The ascetic has cursed us.

शक्यते तेन सर्वं हि कर्तुं चात्र न संशयः ।शक्यते तेन सर्वं हि कर्तुं चात्र न संशयः ।shakyate tena sarvam hi kartum chatra na sanshayah |अतस्तच्छरणं यामो वाञ्छितार्थो भविष्यति ॥अतस् तच्छरणं यामो वाञ्छितार्थो भविष्यति ॥atas tachchharanam yamo vanchhitartho bhavishyati ||

shakyate tena sarvam hi kartum chatra na sanshayah | atas tachchharanam yamo vanchhitartho bhavishyati ||

वे सब कुछ कर सकते हैं, इसमें संदेह नहीं; इसलिए हम उनकी शरण में चलें, हमारी मनोकामना पूरी होगी।"

He can do anything, there is no doubt; so let us go to him for refuge, and our wish will be fulfilled."

जामातुर्वचनं श्रुत्वा तत्सकाशं गतस्तदा ।जामातुर् वचनं श्रुत्वा तत्सकाशं गतस्तदा ।jamatur vachanam shrutva tatsakasham gatastada |दृष्ट्वा च दण्डिनं भक्त्या नत्वा प्रोवाच सादरम् ॥दृष्ट्वा च दण्डिनं भक्त्या नत्वा प्रोवाच सादरम् ॥drishtva cha dandinam bhaktya natva provacha sadaram ||

jamatur vachanam shrutva tatsakasham gatastada | drishtva cha dandinam bhaktya natva provacha sadaram ||

दामाद की बात सुनकर वह उनके पास गया, और दंडी को देखकर भक्ति से प्रणाम करके आदर से बोला:

Hearing his son-in-law's words he went to him, and seeing the ascetic he bowed with devotion and said respectfully:

क्षमस्व चापराधं मे यदुक्तं तव सन्निधौ ।kshamaswa chaparadham me yaduktam tava sannidhau |एवं पुनः पुनर्नत्वा महाशोकाकुलोऽभवत् ॥evam punah punarnatva mahashokakulo'bhavat ||

kshamaswa chaparadham me yaduktam tava sannidhau | evam punah punarnatva mahashokakulo'bhavat ||

"आपके सामने मैंने जो कहा, मेरा वह अपराध क्षमा कीजिए।" इस प्रकार बार-बार प्रणाम करते हुए वह महाशोक से व्याकुल हो गया।

"Forgive my fault, what I said before you." Bowing again and again in this way, he was overcome with great grief.

प्रोवाच वचनं दण्डी विलपन्तं विलोक्य च ।प्रोवाच वचनं दण्डी विलपन्तं विलोक्य च ।provacha vachanam dandi vilapantam vilokya cha |मा रोदीः शृणुमद्वाक्यं मम पूजाबहिर्मुखः ॥मा रोदीः शृणुमद्वाक्यं मम पूजा बहिर्मुखः ॥ma rodih shrinumadwakyam mama puja bahirmukhah ||

provacha vachanam dandi vilapantam vilokya cha | ma rodih shrinumadwakyam mama puja bahirmukhah ||

उसे रोते देखकर दंडी ने कहा: "मत रोओ; मेरी बात सुनो। तुम मेरी पूजा से विमुख हो;

Seeing him weeping, the ascetic said: "Do not weep; hear my words. You turned away from my worship;

ममाज्ञया च दुर्बुद्धे लब्धं दुःखं मुहुर्मुहुः ।mamagyaya cha durbuddhe labdham duhkham muhurmuhuh |तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं स्तुतिं कर्तुं समुद्यतः ॥tachchhrutva bhagavadwakyam stutim kartum samudyatah ||

mamagyaya cha durbuddhe labdham duhkham muhurmuhuh | tachchhrutva bhagavadwakyam stutim kartum samudyatah ||

हे दुर्बुद्धि, मेरी आज्ञा से तुम्हें बार-बार दुख मिला है।" भगवान के वचन सुनकर वह स्तुति करने को तत्पर हुआ।

by my command, foolish one, you have met with sorrow again and again." Hearing the Lord's words, he set about praising him.

साधुरुवाच ।साधुरुवाच ।sadhuruvacha |त्वन्मायामोहिताः सर्वे ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः ।त्वन् माया मोहिताः सर्वे ब्रह्माद्यास् त्रिदिवौकसः ।tvan maya mohitah sarve brahmadyas tridivaukasah |न जानन्ति गुणान् रूपं तवाश्चर्यमिदं प्रभो ॥न जानन्ति गुणान् रूपं तवाश्चर्यमिदं प्रभो ॥na jananti gunan rupam tavashcharyamidam prabho ||

sadhuruvacha | tvan maya mohitah sarve brahmadyas tridivaukasah | na jananti gunan rupam tavashcharyamidam prabho ||

साधु बोला: "ब्रह्मा आदि सभी देवता आपकी माया से मोहित हैं; वे आपके गुण और रूप नहीं जानते। हे प्रभो, यह आश्चर्य है।

The merchant said: "All the gods of heaven, Brahma and the rest, are deluded by your maya; they do not know your qualities or your form. This is a wonder, Lord.

मूढोऽहं त्वां कथं जाने मोहितस्तव मायया ।मूढोऽहं त्वां कथं जाने मोहितस्तव मायया ।mudho'ham tvam katham jane mohitastava mayaya |प्रसीद पूजयिष्यामि यथाविभवविस्तरैः ॥प्रसीद पूजयिष्यामि यथा विभव विस्तरैः ॥prasida pujayishyami yatha vibhava vistaraih ||

mudho'ham tvam katham jane mohitastava mayaya | prasida pujayishyami yatha vibhava vistaraih ||

मैं मूढ़ हूँ, आपकी माया से मोहित हूँ; मैं आपको कैसे जानूँ? प्रसन्न होइए; मैं अपनी सामर्थ्य के अनुसार विस्तार से आपकी पूजा करूँगा।

I am a fool, deluded by your maya; how could I know you? Be gracious; I will worship you as fully as my means allow.

पुरा वित्तं च तत् सर्वं त्राहि मां शरणागतम् ।pura vittam cha tat sarvam trahi mam sharanagatam |श्रुत्वा भक्तियुतं वाक्यं परितुष्टो जनार्दनः ॥shrutva bhaktiyutam vakyam paritushto janardanah ||

pura vittam cha tat sarvam trahi mam sharanagatam | shrutva bhaktiyutam vakyam paritushto janardanah ||

मेरा पहले का सारा धन लौटाइए और मुझ शरणागत की रक्षा कीजिए।" भक्ति से भरे वचन सुनकर जनार्दन बहुत प्रसन्न हुए।

Restore all my former wealth and protect me, who have come to you for refuge." Hearing these words full of devotion, Janardana was well pleased.

वरं च वाञ्छितं दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरिः ।वरं च वाञ्छितं दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरिः ।varam cha vanchhitam dattva tatraivantardadhe harih |ततो नावं समारुह्य दृष्ट्वा वित्तप्रपूरिताम् ॥ततो नावं समारुह्य दृष्ट्वा वित्त प्रपूरिताम् ॥tato navam samaruhya drishtva vitta prapuritam ||

varam cha vanchhitam dattva tatraivantardadhe harih | tato navam samaruhya drishtva vitta prapuritam ||

मनचाहा वर देकर हरि वहीं अंतर्धान हो गए। फिर नाव पर चढ़कर और उसे धन से भरी देखकर

Granting the boon he wished for, Hari vanished on the spot. Then, boarding the boat and seeing it full of wealth,

कृपया सत्यदेवस्य सफलं वाञ्छितं मम ।kripaya satyadevasya saphalam vanchhitam mama |इत्युक्त्वा स्वजनैः सार्धं पूजां कृत्वा यथाविधि ॥ityuktva swajanaih sardham pujam kritva yathavidhi ||

kripaya satyadevasya saphalam vanchhitam mama | ityuktva swajanaih sardham pujam kritva yathavidhi ||

वह बोला: "सत्यदेव की कृपा से मेरी इच्छा पूरी हुई।" यह कहकर उसने अपने लोगों के साथ विधिपूर्वक पूजा की,

he said: "By Satyadeva's grace my wish is fulfilled." Saying this, he performed the puja with his people as prescribed,

हर्षेण चाभवत् पूर्णःसत्यदेवप्रसादतः ।हर्षेण चाभवत् पूर्णः सत्यदेव प्रसादतः ।harshena chabhavat purnah satyadeva prasadatah |नावं संयोज्य यत्नेन स्वदेशगमनं कृतम् ॥नावं संयोज्य यत्नेन स्वदेशगमनं कृतम् ॥navam sanyojya yatnena swadeshagamanam kritam ||

harshena chabhavat purnah satyadeva prasadatah | navam sanyojya yatnena swadeshagamanam kritam ||

और सत्यदेव की कृपा से आनंद से भर गया। सावधानी से नाव तैयार करके वह अपने देश की ओर चल पड़ा।

and was filled with joy by Satyadeva's grace. Carefully making the boat ready, he set out for his own country.

साधुर्जामातरं प्राह पश्य रत्नपुरीं मम ।sadhurjamataram praha pashya ratnapurim mama |दूतं च प्रेषयामास निजवित्तस्य रक्षकम् ॥dutam cha preshayamasa nijavittasya rakshakam ||

sadhurjamataram praha pashya ratnapurim mama | dutam cha preshayamasa nijavittasya rakshakam ||

साधु ने दामाद से कहा: "देखो, यह मेरी रत्नपुरी है।" और उसने अपने धन के रक्षक एक दूत को आगे भेजा।

The merchant said to his son-in-law: "Look, there is my city of gems." And he sent a messenger, the keeper of his wealth, ahead.

ततोऽसौ नगरं गत्वा साधुभार्यां विलोक्य च ।ततोऽसौ नगरं गत्वा साधुभार्यां विलोक्य च ।tato'sau nagaram gatva sadhubharyam vilokya cha |प्रोवाच वाञ्छितं वाक्यं नत्वा बद्धाञ्जलिस्तदा ॥प्रोवाच वाञ्छितं वाक्यं नत्वा बद्धाञ्जलिस् तदा ॥provacha vanchhitam vakyam natva baddhanjalis tada ||

tato'sau nagaram gatva sadhubharyam vilokya cha | provacha vanchhitam vakyam natva baddhanjalis tada ||

दूत ने नगर में जाकर साधु की पत्नी को देखा, और हाथ जोड़कर प्रणाम करके मनचाहा समाचार सुनाया:

The messenger went to the city, and seeing the merchant's wife, bowed with joined palms and gave the longed-for news:

निकटे नगरस्यैव जामात्रा सहितो वणिक् ।nikate nagarasyaiva jamatra sahito vanik |आगतो बन्धुवर्गैश्च वित्तैश्च बहुभिर्युतः ॥agato bandhuvargaishcha vittaishcha bahubhiryutah ||

nikate nagarasyaiva jamatra sahito vanik | agato bandhuvargaishcha vittaishcha bahubhiryutah ||

"साधु अपने दामाद के साथ, बंधु-बांधवों और बहुत-से धन के साथ नगर के पास आ पहुँचे हैं।"

"The merchant has arrived near the city with his son-in-law, together with his kinsmen and much wealth."

श्रुत्वा दूतमुखाद्वाक्यं महाहर्षवती सती ।श्रुत्वा दूत मुखाद् वाक्यं महाहर्षवती सती ।shrutva duta mukhad vakyam mahaharshavati sati |सत्यपूजां ततः कृत्वा प्रोवाच तनुजां प्रति ॥सत्यपूजां ततः कृत्वा प्रोवाच तनुजां प्रति ॥satyapujam tatah kritva provacha tanujam prati ||

shrutva duta mukhad vakyam mahaharshavati sati | satyapujam tatah kritva provacha tanujam prati ||

दूत के मुख से यह सुनकर वह सती अत्यंत हर्षित हुई; उसने सत्य-पूजा की और फिर अपनी बेटी से कहा:

Hearing this from the messenger, the good wife was overjoyed; she performed the Satya puja and then said to her daughter:

व्रजामि शीघ्रमागच्छ साधुसन्दर्शनाय च ।व्रजामि शीघ्रमागच्छ साधु सन्दर्शनाय च ।vrajami shighramagachchha sadhu sandarshanaya cha |इति मातृवचः श्रुत्वा व्रतं कृत्वा समाप्य च ॥इति मातृवचः श्रुत्वा व्रतं कृत्वा समाप्य च ॥iti matrivachah shrutva vratam kritva samapya cha ||

vrajami shighramagachchha sadhu sandarshanaya cha | iti matrivachah shrutva vratam kritva samapya cha ||

"मैं जा रही हूँ; तुम भी साधु के दर्शन के लिए शीघ्र आओ।" माता के वचन सुनकर उसने व्रत पूरा किया,

"I am going; come quickly to see the merchant." Hearing her mother's words, she finished the vow,

प्रसादं च परित्यज्य गता साऽपि पतिं प्रति ।prasadam cha parityajya gata sa'pi patim prati |तेन रुष्टः सत्यदेवो भर्तारं तरणीं तथा ॥tena rushtah satyadevo bhartaram taranim tatha ||

prasadam cha parityajya gata sa'pi patim prati | tena rushtah satyadevo bhartaram taranim tatha ||

पर प्रसाद छोड़कर वह भी पति से मिलने चली गई। इससे रुष्ट होकर सत्यदेव ने उसके पति और नाव को

but leaving the prasad aside, she too went to meet her husband. Angered by this, Satyadeva took her husband and the boat

संहृत्य च धनैः सार्धं जले तस्यावमज्जयत् ।sanhritya cha dhanaih sardham jale tasyavamajjayat |ततः कलावती कन्या न विलोक्य निजं पतिम् ॥tatah kalavati kanya na vilokya nijam patim ||

sanhritya cha dhanaih sardham jale tasyavamajjayat | tatah kalavati kanya na vilokya nijam patim ||

धन सहित पानी में डुबो दिया। तब कन्या कलावती अपने पति को न देखकर

and sank them with the wealth in the water. Then the girl Kalavati, not seeing her husband,

शोकेन महता तत्र रुदती चापतद् भुवि ।shokena mahata tatra rudati chapatad bhuvi |दृष्ट्वा तथाविधां नावं कन्यां च बहुदुःखिताम् ॥drishtva tathavidham navam kanyam cha bahuduhkhitam ||

shokena mahata tatra rudati chapatad bhuvi | drishtva tathavidham navam kanyam cha bahuduhkhitam ||

बड़े शोक से रोती हुई वहीं धरती पर गिर पड़ी। नाव को वैसी दशा में और कन्या को बहुत दुखी देखकर

fell to the ground there, weeping in great grief. Seeing the boat in that state and the girl in deep sorrow,

भीतेन मनसा साधुः किमाश्चर्यमिदं भवेत् ।भीतेन मनसा साधुः किमाश्चर्यमिदं भवेत् ।bhitena manasa sadhuh kimashcharyamidam bhavet |चिन्त्यमानाश्च ते सर्वे बभूवुस्तरिवाहकाः ॥चिन्त्यमानाश्च ते सर्वे बभूवुस् तरि वाहकाः ॥chintyamanashcha te sarve babhuvus tari vahakah ||

bhitena manasa sadhuh kimashcharyamidam bhavet | chintyamanashcha te sarve babhuvus tari vahakah ||

साधु भयभीत हो गया: "यह क्या आश्चर्य है?" और सभी नाविक चिंता में पड़ गए।

the merchant was frightened: "What wonder is this?" And all the boatmen were lost in worry.

ततो लीलावती कन्यां दृष्ट्वा सा विह्वलाऽभवत् ।tato lilavati kanyam drishtva sa vihwala'bhavat |विललापातिदुःखेन भर्तारं चेदमब्रवीत् ॥vilalapatiduhkhena bhartaram chedamabravit ||

tato lilavati kanyam drishtva sa vihwala'bhavat | vilalapatiduhkhena bhartaram chedamabravit ||

तब लीलावती अपनी बेटी को देखकर व्याकुल हो गई; वह बहुत दुख से विलाप करती हुई पति से बोली:

Then Lilavati, seeing her daughter, was distraught; she lamented in great sorrow and said to her husband:

इदानीं नौकया सार्धं कथं सोऽभूदलक्षितः ।idanim naukaya sardham katham so'bhudalakshitah |न जाने कस्य देवस्य हेलया चैव सा हृता ॥na jane kasya devasya helaya chaiva sa hrita ||

idanim naukaya sardham katham so'bhudalakshitah | na jane kasya devasya helaya chaiva sa hrita ||

"वह अभी नाव के साथ कैसे ओझल हो गया? मैं नहीं जानती किस देवता की अवहेलना से वह हर ली गई।

"How has he vanished just now, together with the boat? I do not know by the slight of which god it was taken.

सत्यदेवस्य माहात्म्यं ज्ञातुं वा केन शक्यते ।satyadevasya mahatmyam gyatum va kena shakyate |इत्युक्त्वा विललापैव ततश्च स्वजनैः सह ॥ityuktva vilalapaiva tatashcha swajanaih saha ||

satyadevasya mahatmyam gyatum va kena shakyate | ityuktva vilalapaiva tatashcha swajanaih saha ||

सत्यदेव की महिमा कौन जान सकता है?" यह कहकर वह विलाप करने लगी, और फिर अपने लोगों के साथ

Who can know the greatness of Satyadeva?" Saying this she lamented, and then together with her people

ततो लीलावती कन्यां क्रोडे कृत्वा रुरोद ह ।tato lilavati kanyam krode kritva ruroda ha |ततः कलावती कन्या नष्टे स्वामिनि दुःखिता ॥tatah kalavati kanya nashte swamini duhkhita ||

tato lilavati kanyam krode kritva ruroda ha | tatah kalavati kanya nashte swamini duhkhita ||

लीलावती बेटी को गोद में लेकर रोने लगी। तब पति के खो जाने से दुखी कन्या कलावती ने

Lilavati took her daughter in her lap and wept. Then the girl Kalavati, grieving at the loss of her husband,

गृहीत्वा पादुके तस्यानुगतुं च मनोदधे ।grihitva paduke tasyanugatum cha manodadhe |कन्यायाश्चरितं दृष्ट्वा सभार्यः सज्जनो वणिक् ॥kanyayashcharitam drishtva sabharyah sajjano vanik ||

grihitva paduke tasyanugatum cha manodadhe | kanyayashcharitam drishtva sabharyah sajjano vanik ||

उसकी पादुकाएँ लेकर उसके पीछे जाने का निश्चय किया। कन्या का यह आचरण देखकर पत्नी सहित वह सज्जन वणिक,

took his sandals and resolved to follow him. Seeing what his daughter meant to do, the good merchant, with his wife,

अतिशोकेन सन्तप्तश्चिन्तयामास धर्मवित् ।अतिशोकेन सन्तप्तश् चिन्तयामास धर्मवित् ।atishokena santaptash chintayamasa dharmavit |हृतं वा सत्यदेवेन भ्रान्तोऽहं सत्यमायया ॥हृतं वा सत्यदेवेन भ्रान्तोऽहं सत्यमायया ॥hritam va satyadevena bhranto'ham satyamayaya ||

atishokena santaptash chintayamasa dharmavit | hritam va satyadevena bhranto'ham satyamayaya ||

जो धर्म को जानता था, अत्यंत शोक से संतप्त होकर सोचने लगा: "यह सत्यदेव ने हर लिया है; मैं सत्य की माया से भ्रमित हूँ।

burning with grief, the knower of dharma, reflected: "It has been taken by Satyadeva; I am confused by Satya's maya.

सत्यपूजां करिष्यामि यथाविभवविस्तरैः ।सत्यपूजां करिष्यामि यथा विभव विस्तरैः ।satyapujam karishyami yatha vibhava vistaraih |इति सर्वान् समाहूय कथयित्वा मनोरथम् ॥इति सर्वान् समाहूय कथयित्वा मनोरथम् ॥iti sarvan samahuya kathayitva manoratham ||

satyapujam karishyami yatha vibhava vistaraih | iti sarvan samahuya kathayitva manoratham ||

मैं अपनी सामर्थ्य के अनुसार विस्तार से सत्य-पूजा करूँगा।" ऐसा सोचकर उसने सबको बुलाया और अपना मनोरथ बताया,

I will perform the Satya puja as fully as my means allow." So he called everyone and told them his wish,

नत्वा च दण्डवद् भूमौ सत्यदेवं पुनः पुनः ।natva cha dandavad bhumau satyadevam punah punah |ततस्तुष्टः सत्यदेवो दीनानां परिपालकः ॥tatastushtah satyadevo dinanam paripalakah ||

natva cha dandavad bhumau satyadevam punah punah | tatastushtah satyadevo dinanam paripalakah ||

और सत्यदेव को बार-बार धरती पर दंडवत प्रणाम किया। तब दीनों के रक्षक सत्यदेव प्रसन्न हुए,

and bowed full-length on the ground to Satyadeva again and again. Then Satyadeva, protector of the humble, was pleased,

जगाद वचनं चैनं कृपया भक्तवत्सलः ।jagada vachanam chainam kripaya bhaktavatsalah |त्यक्त्वा प्रसादं ते कन्या पतिं द्रष्टुं समागता ॥tyaktva prasadam te kanya patim drashtum samagata ||

jagada vachanam chainam kripaya bhaktavatsalah | tyaktva prasadam te kanya patim drashtum samagata ||

और भक्तवत्सल भगवान ने कृपा करके यह वचन कहा: "तुम्हारी कन्या प्रसाद छोड़कर पति को देखने आ गई;

and, loving to his devotees, spoke these words in mercy: "Your daughter left the prasad and came to see her husband;

अतोऽदृष्टोऽभवत्तस्याः कन्यकायाः पतिर्ध्रुवम् ।अतोऽदृष्टोऽभवत् तस्याः कन्यकायाः पतिर्ध्रुवम् ।ato'drishto'bhavat tasyah kanyakayah patirdhruvam |गृहं गत्वा प्रसादं च भुक्त्वा साऽऽयाति चेत्पुनः ॥गृहं गत्वा प्रसादं च भुक्त्वा साऽऽयाति चेत्पुनः ॥griham gatva prasadam cha bhuktva sa''yati chetpunah ||

ato'drishto'bhavat tasyah kanyakayah patirdhruvam | griham gatva prasadam cha bhuktva sa''yati chetpunah ||

इसी से निश्चय ही उसका पति अदृश्य हो गया। यदि वह घर जाकर प्रसाद खाकर फिर आए,

that is surely why her husband became invisible. If she goes home, eats the prasad and comes back,

लब्धभर्त्री सुता साधो भविष्यति न संशयः ।लब्धभर्त्री सुता साधो भविष्यति न संशयः ।labdhabhartri suta sadho bhavishyati na sanshayah |कन्यका तादृशं वाक्यं श्रुत्वा गगनमण्डलात् ॥कन्यका तादृशं वाक्यं श्रुत्वा गगन मण्डलात् ॥kanyaka tadrisham vakyam shrutva gagana mandalat ||

labdhabhartri suta sadho bhavishyati na sanshayah | kanyaka tadrisham vakyam shrutva gagana mandalat ||

तो हे साधु, तुम्हारी बेटी को पति मिल जाएगा, इसमें संदेह नहीं।" आकाश से ऐसी वाणी सुनकर कन्या

your daughter will regain her husband, merchant; there is no doubt." Hearing such words from the sky, the girl

क्षिप्रं तदा गृहं गत्वा प्रसादं च बुभोज सा ।kshipram tada griham gatva prasadam cha bubhoja sa |पश्चात् सा पुनरागत्य ददर्श स्वजनं पतिम् ॥pashchat sa punaragatya dadarsha swajanam patim ||

kshipram tada griham gatva prasadam cha bubhoja sa | pashchat sa punaragatya dadarsha swajanam patim ||

शीघ्र घर गई और प्रसाद खाया। फिर लौटकर उसने अपने लोगों और पति को देखा।

quickly went home and ate the prasad. Afterwards she came back and saw her people and her husband.

ततः कलावती कन्या जगाद पितरं प्रति ।tatah kalavati kanya jagada pitaram prati |इदानीं च गृहं याहि विलम्बं कुरुषे कथम् ॥idanim cha griham yahi vilambam kurushe katham ||

tatah kalavati kanya jagada pitaram prati | idanim cha griham yahi vilambam kurushe katham ||

तब कन्या कलावती ने पिता से कहा: "अब घर चलिए; देर क्यों कर रहे हैं?"

Then the girl Kalavati said to her father: "Now go home; why do you delay?"

तच्छ्रुत्वा कन्यकावाक्यं सन्तुष्टोऽभूद्वणिक्सुतः ।तच्छ्रुत्वा कन्यकावाक्यं सन्तुष्टोऽभूद् वणिक् सुतः ।tachchhrutva kanyakavakyam santushto'bhud vanik sutah |पूजनं सत्यदेवस्य कृत्वा विधिविधानतः ॥पूजनं सत्यदेवस्य कृत्वा विधि विधानतः ॥pujanam satyadevasya kritva vidhi vidhanatah ||

tachchhrutva kanyakavakyam santushto'bhud vanik sutah | pujanam satyadevasya kritva vidhi vidhanatah ||

बेटी के वचन सुनकर वह वणिक संतुष्ट हुआ; उसने विधि-विधान से सत्यदेव का पूजन किया,

Hearing his daughter's words, the merchant was content; he worshipped Satyadeva with the prescribed rites,

धनैर्बन्धुगणैः सार्धं जगाम निजमन्दिरम् ।धनैर् बन्धु गणैः सार्धं जगाम निजमन्दिरम् ।dhanair bandhu ganaih sardham jagama nijamandiram |पौर्णमास्यां च सङ्क्रान्तौ कृतवान् सत्यपूजनम् ॥पौर्णमास्यां च सङ्क्रान्तौ कृतवान् सत्यपूजनम् ॥paurnamasyam cha sankrantau kritavan satyapujanam ||

dhanair bandhu ganaih sardham jagama nijamandiram | paurnamasyam cha sankrantau kritavan satyapujanam ||

और धन तथा बंधु-बांधवों के साथ अपने घर गया। वह पूर्णिमा और संक्रांति को सत्य-पूजा करता रहा,

and went to his own home with his wealth and kinsmen. On full-moon days and at sankrantis he performed the Satya puja,

इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥iha loke sukham bhuktva chante satyapuram yayau ||

iha loke sukham bhuktva chante satyapuram yayau ||

और इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर (भगवान के धाम) को गया।

and having enjoyed happiness in this world, at the end he went to Satyapura (the Lord's abode).

सूत उवाच ।सूत उवाच ।suta uvacha |अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ।athanyachcha pravakshyami shrinudhwam munisattamah |आसीत् तुङ्गध्वजो राजा प्रजापालनतत्परः ॥आसीत् तुङ्गध्वजो राजा प्रजा पालन तत्परः ॥asit tungadhwajo raja praja palana tatparah ||

suta uvacha | athanyachcha pravakshyami shrinudhwam munisattamah | asit tungadhwajo raja praja palana tatparah ||

सूत जी बोले: 'अब मैं एक और कथा कहता हूँ; हे श्रेष्ठ मुनियो, सुनो। तुंगध्वज नाम का एक राजा था, जो प्रजा-पालन में लगा रहता था।

Suta said: 'Now I will tell another story; listen, best of sages. There was a king, Tungadhvaja, devoted to protecting his people.

प्रसादं सत्यदेवस्य त्यक्त्वा दुःखमवाप सः ।prasadam satyadevasya tyaktva duhkhamavapa sah |एकदा स वनं गत्वा हत्वा बहुविधान् पशून् ॥ekada sa vanam gatva hatva bahuvidhan pashun ||

prasadam satyadevasya tyaktva duhkhamavapa sah | ekada sa vanam gatva hatva bahuvidhan pashun ||

उसने सत्यदेव का प्रसाद त्यागकर दुख पाया। एक बार वह वन में गया और अनेक प्रकार के पशुओं को मारकर

He rejected Satyadeva's prasad and met with sorrow. Once he went to the forest and, after killing many kinds of animals,

आगत्य वटमूलं च दृष्ट्वा सत्यस्य पूजनम् ।agatya vatamulam cha drishtva satyasya pujanam |गोपाः कुर्वन्ति सन्तुष्टा भक्तियुक्ताः स बान्धवाः ॥gopah kurvanti santushta bhaktiyuktah sa bandhavah ||

agatya vatamulam cha drishtva satyasya pujanam | gopah kurvanti santushta bhaktiyuktah sa bandhavah ||

एक बरगद के पेड़ के नीचे आया, जहाँ उसने ग्वालों को अपने बंधुओं के साथ संतुष्ट होकर भक्तिपूर्वक सत्य का पूजन करते देखा।

came to the foot of a banyan tree, where he saw cowherds, content and devout, worshipping Satya with their kin.

राजा दृष्ट्वा तु दर्पेण न गतो न ननाम सः ।raja drishtva tu darpena na gato na nanama sah |ततो गोपगणाः सर्वे प्रसादं नृपसन्निधौ ॥tato gopaganah sarve prasadam nripasannidhau ||

raja drishtva tu darpena na gato na nanama sah | tato gopaganah sarve prasadam nripasannidhau ||

यह देखकर भी राजा घमंड के कारण न वहाँ गया, न प्रणाम किया। तब सब ग्वालों ने राजा के सामने प्रसाद रखा,

Seeing this, the king in his pride neither went there nor bowed. Then all the cowherds placed prasad before the king,

संस्थाप्य पुनरागत्य भुक्त्वा सर्वे यथेप्सितम् ।sansthapya punaragatya bhuktva sarve yathepsitam |ततः प्रसादं संत्यज्य राजा दुःखमवाप सः ॥tatah prasadam santyajya raja duhkhamavapa sah ||

sansthapya punaragatya bhuktva sarve yathepsitam | tatah prasadam santyajya raja duhkhamavapa sah ||

फिर लौटकर सबने मनचाहा प्रसाद खाया। तब प्रसाद त्यागने के कारण राजा को दुख मिला।

went back and all ate as much as they wished. Then, having rejected the prasad, the king met with sorrow.

तस्य पुत्रशतं नष्टं धनधान्यादिकं च यत् ।तस्य पुत्रशतं नष्टं धन धान्यादिकं च यत् ।tasya putrashatam nashtam dhana dhanyadikam cha yat |सत्यदेवेन तत्सर्वं नाशितं मम निश्चितम् ॥सत्यदेवेन तत् सर्वं नाशितं मम निश्चितम् ॥satyadevena tat sarvam nashitam mama nishchitam ||

tasya putrashatam nashtam dhana dhanyadikam cha yat | satyadevena tat sarvam nashitam mama nishchitam ||

उसके सौ पुत्र और धन-धान्य आदि सब नष्ट हो गए। "निश्चय ही सत्यदेव ने मेरा यह सब नष्ट किया है,

His hundred sons perished, and his wealth, grain and all else. "Satyadeva has surely destroyed all this of mine,

अतस्तत्रैव गच्छामि यत्र देवस्य पूजनम् ।अतस्तत्रैव गच्छामि यत्र देवस्य पूजनम् ।atastatraiva gachchhami yatra devasya pujanam |मनसा तु विनिश्चित्य ययौ गोपालसन्निधौ ॥मनसा तु विनिश्चित्य ययौ गोपाल सन्निधौ ॥manasa tu vinishchitya yayau gopala sannidhau ||

atastatraiva gachchhami yatra devasya pujanam | manasa tu vinishchitya yayau gopala sannidhau ||

इसलिए मैं वहीं जाऊँगा जहाँ देवता का पूजन होता है।" मन में ऐसा निश्चय करके वह ग्वालों के पास गया।

so I will go to the very place where the god is worshipped." Resolving this in his mind, he went to the cowherds.

ततोऽसौ सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैः सह ।ततोऽसौ सत्यदेवस्य पूजां गोपगणैः सह ।tato'sau satyadevasya pujam gopaganaih saha |भक्तिश्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिना नृपः ॥भक्ति श्रद्धान्वितो भूत्वा चकार विधिना नृपः ॥bhakti shraddhanvito bhutva chakara vidhina nripah ||

tato'sau satyadevasya pujam gopaganaih saha | bhakti shraddhanvito bhutva chakara vidhina nripah ||

तब राजा ने भक्ति और श्रद्धा से भरकर ग्वालों के साथ विधिपूर्वक सत्यदेव की पूजा की।

Then the king, full of devotion and faith, worshipped Satyadeva with the cowherds according to the rites.

सत्यदेवप्रसादेन धनपुत्रान्वितोऽभवत् ।सत्यदेव प्रसादेन धन पुत्रान्वितोऽभवत् ।satyadeva prasadena dhana putranvito'bhavat |इहलोके सुखं भुक्त्त्वा चांते सत्यपुरं ययौ ॥इहलोके सुखं भुक्त्त्वा चांते सत्यपुरं ययौ ॥ihaloke sukham bhukttva chante satyapuram yayau ||

satyadeva prasadena dhana putranvito'bhavat | ihaloke sukham bhukttva chante satyapuram yayau ||

सत्यदेव की कृपा से वह फिर धन और पुत्रों से युक्त हुआ; इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर को गया।

By Satyadeva's grace he again had wealth and sons; having enjoyed happiness in this world, at the end he went to Satyapura.

य इदं कुरुते सत्यव्रतं परम दुर्लभम् ।ya idam kurute satyavratam parama durlabham |शृणोति च कथां पुण्यां भक्तियुक्तः फलप्रदाम् ॥shrinoti cha katham punyam bhaktiyuktah phalapradam ||

ya idam kurute satyavratam parama durlabham | shrinoti cha katham punyam bhaktiyuktah phalapradam ||

जो यह परम दुर्लभ सत्य-व्रत करता है, और भक्ति से यह पवित्र, फल देने वाली कथा सुनता है,

Whoever keeps this most rare Satya vow, and listens with devotion to this holy, fruitful story,

धनधान्यादिकं तस्य भवेत् सत्यप्रसादतः ।धन धान्यादिकं तस्य भवेत् सत्य प्रसादतः ।dhana dhanyadikam tasya bhavet satya prasadatah |दरिद्रो लभते वित्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥दरिद्रो लभते वित्तं बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥daridro labhate vittam baddho muchyeta bandhanat ||

dhana dhanyadikam tasya bhavet satya prasadatah | daridro labhate vittam baddho muchyeta bandhanat ||

उसे सत्यदेव की कृपा से धन-धान्य आदि मिलता है। दरिद्र को धन मिलता है; बंधा हुआ बंधन से छूट जाता है;

will have wealth, grain and more by Satya's grace. The poor gain wealth; the bound are freed from bondage;

भीतो भयात् प्रमुच्येत सत्यमेव न संशयः ।भीतो भयात् प्रमुच्येत सत्यमेव न संशयः ।bhito bhayat pramuchyeta satyameva na sanshayah |ईप्सितं च फलं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरंव्रजेत् ॥ईप्सितं च फलं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं व्रजेत् ॥ipsitam cha phalam bhuktva chante satyapuram vrajet ||

bhito bhayat pramuchyeta satyameva na sanshayah | ipsitam cha phalam bhuktva chante satyapuram vrajet ||

भयभीत भय से मुक्त हो जाता है; यह सत्य है, इसमें संदेह नहीं। मनचाहा फल भोगकर अंत में वह सत्यपुर जाता है।

the frightened are freed from fear; this is the truth, without doubt. Having enjoyed the fruit he wished for, at the end he goes to Satyapura.

इति वः कथितं विप्राः सत्यनारायणव्रतम् ।इति वः कथितं विप्राः सत्यनारायण व्रतम् ।iti vah kathitam viprah satyanarayana vratam |यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥यत् कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

iti vah kathitam viprah satyanarayana vratam | yat kritva sarvaduhkhebhyo mukto bhavati manavah ||

हे विप्रो, इस प्रकार मैंने तुम्हें सत्यनारायण का व्रत बताया, जिसे करके मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।

Thus, brahmins, I have told you the vow of Satyanarayana, by keeping which a person is freed from all sorrows.

विशेषतः कलियुगे सत्यपूजा फलप्रदा ।visheshatah kaliyuge satyapuja phalaprada |केचित्कालं वदिष्यन्ति सत्यमीशं तमेव च ॥kechitkalam vadishyanti satyamisham tameva cha ||

visheshatah kaliyuge satyapuja phalaprada | kechitkalam vadishyanti satyamisham tameva cha ||

विशेषकर कलियुग में सत्य-पूजा फल देती है। कुछ लोग उन्हें काल कहेंगे, कुछ सत्य-स्वरूप ईश्वर,

Especially in the Kali age, the Satya puja bears fruit. Some will call him Time, others the Lord who is Truth,

सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवं तथापरे ।सत्यनारायणं केचित् सत्यदेवं तथापरे ।satyanarayanam kechit satyadevam tathapare |नाना रूपधरो भूत्वा सर्वेषामीप्सितप्रदः ॥नाना रूपधरो भूत्वा सर्वेषामीप्सित प्रदः ॥nana rupadharo bhutva sarveshamipsita pradah ||

satyanarayanam kechit satyadevam tathapare | nana rupadharo bhutva sarveshamipsita pradah ||

कुछ सत्यनारायण, और कुछ सत्यदेव। अनेक रूप धारण करके वे सबकी इच्छाएँ पूरी करते हैं।

some Satyanarayana, others Satyadeva. Taking many forms, he grants everyone their wishes.

भविष्यति कलौ सत्यव्रतरूपी सनातनः ।भविष्यति कलौ सत्यव्रत रूपी सनातनः ।bhavishyati kalau satyavrata rupi sanatanah |श्रीविष्णुना धृतं रूपं सर्वेषामीप्सितप्रदम् ॥श्रीविष्णुना धृतं रूपं सर्वेषामीप्सित प्रदम् ॥shrivishnuna dhritam rupam sarveshamipsita pradam ||

bhavishyati kalau satyavrata rupi sanatanah | shrivishnuna dhritam rupam sarveshamipsita pradam ||

कलियुग में सनातन भगवान सत्य-व्रत का रूप धारण करेंगे; श्रीविष्णु का धारण किया हुआ यह रूप सबकी इच्छाएँ पूरी करता है।

In the Kali age the eternal one will take the form of the Satya vow; the form Sri Vishnu has taken grants everyone their wishes.

य इदं पठते नित्यं शृणोति मुनिसत्तमाः ।ya idam pathate nityam shrinoti munisattamah |तस्य नश्यन्ति पापानि सत्यदेव प्रसादतः ॥tasya nashyanti papani satyadeva prasadatah ||

ya idam pathate nityam shrinoti munisattamah | tasya nashyanti papani satyadeva prasadatah ||

हे श्रेष्ठ मुनियो, जो इसे नित्य पढ़ता या सुनता है, सत्यदेव की कृपा से उसके पाप नष्ट हो जाते हैं।

Best of sages, whoever reads or hears this daily, his sins are destroyed by Satyadeva's grace.