Satyanarayan Vrat Katha · Part 2: Chapter 2: The poor brahmin and the woodcutter
सूत उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि कृतं येन पुरा द्विज । कश्चित् काशीपुरे रम्ये ह्यासीद् विप्रोऽतिनिर्धनः ॥
sūta uvāca । athānyatsaṃpravakṣyāmi kṛtaṃ yena purā dvija । kaścit kāśīpure ramye hyāsīd vipro'tinirdhanaḥ ॥
सूत जी बोले: 'हे द्विजो, अब मैं बताता हूँ कि पहले इसे किसने किया। सुंदर काशीपुरी में एक अत्यंत निर्धन ब्राह्मण रहता था।
Suta said: 'Now I will tell you who kept it in the past, O brahmins. In the lovely city of Kashi there lived a very poor brahmin.
क्षुत्तृड्भ्यां व्याकुलो भूत्वा नित्यं बभ्राम भूतले । दुःखितं ब्राह्मणं दृष्ट्वा भगवान् ब्राह्मणप्रियः ॥
kṣuttṛḍbhyāṃ vyākulo bhūtvā nityaṃ babhrāma bhūtale । duḥkhitaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhagavān brāhmaṇapriyaḥ ॥
भूख और प्यास से व्याकुल होकर वह रोज़ पृथ्वी पर भटकता था। उस ब्राह्मण को दुखी देखकर ब्राह्मणों से प्रेम करने वाले भगवान
Tormented by hunger and thirst, he wandered the earth every day. Seeing the brahmin in distress, the Lord, who loves brahmins,
वृद्धब्राह्मणरूपस्तं पप्रच्छ द्विजमादरात् । किमर्थं भ्रमसे विप्र महीं नित्यं सुदुःखितः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथ्यतां द्विजसत्तम ॥
vṛddhabrāhmaṇarūpastaṃ papraccha dvijamādarāt । kimarthaṃ bhramase vipra mahīṃ nityaṃ suduḥkhitaḥ । tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathyatāṃ dvijasattama ॥
ने एक बूढ़े ब्राह्मण का रूप धरकर उससे आदरपूर्वक पूछा: "हे विप्र, तुम इतने दुखी होकर रोज़ पृथ्वी पर क्यों भटकते हो? हे द्विजश्रेष्ठ, मैं सब सुनना चाहता हूँ, बताओ।"
took the form of an old brahmin and asked him kindly: "Why do you wander the earth every day, so unhappy? I wish to hear all of it; tell me, best of brahmins."
ब्राह्मण उवाच । ब्राह्मणोऽतिदरिद्रोऽहं भिक्षार्थं वै भ्रमे महीम् ॥
brāhmaṇa uvāca । brāhmaṇo'tidaridro'haṃ bhikṣārthaṃ vai bhrame mahīm ॥
ब्राह्मण बोला: "मैं अत्यंत दरिद्र ब्राह्मण हूँ; भिक्षा के लिए पृथ्वी पर भटकता हूँ।
The brahmin said: "I am a very poor brahmin; I wander the earth to beg.
उपायं यदि जानासि कृपया कथय प्रभो । वृद्धब्राह्मण उवाच । सत्यनारायणो विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ॥
upāyaṃ yadi jānāsi kṛpayā kathaya prabho । vṛddhabrāhmaṇa uvāca । satyanārāyaṇo viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ ॥
हे प्रभो, यदि कोई उपाय जानते हैं तो कृपा करके बताइए।" वृद्ध ब्राह्मण बोले: "सत्यनारायण स्वयं विष्णु हैं, जो मनचाहा फल देते हैं।
If you know a way, sir, kindly tell me." The old brahmin said: "Satyanarayana is Vishnu, who gives the fruit one desires.
तस्य त्वं पूजनं विप्र कुरुष्व व्रतमुत्तमम् । यत्कृत्वा सर्वदुःखेभ्यो मुक्तो भवति मानवः ॥
tasya tvaṃ pūjanaṃ vipra kuruṣva vratamuttamam । yatkṛtvā sarvaduḥkhebhyo mukto bhavati mānavaḥ ॥
हे विप्र, तुम उनकी पूजा करो और यह उत्तम व्रत करो; इसे करके मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।"
Worship him, brahmin, and keep this excellent vow; by doing it a person is freed from all sorrows."
विधानं च व्रतस्यापि विप्रायाभाष्य यत्नतः । सत्यनारायणो वृद्धस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
vidhānaṃ ca vratasyāpi viprāyābhāṣya yatnataḥ । satyanārāyaṇo vṛddhastatraivāntaradhīyata ॥
ब्राह्मण को व्रत की विधि भी यत्न से बताकर वृद्ध रूपधारी सत्यनारायण वहीं अंतर्धान हो गए।
After carefully explaining the procedure of the vow to the brahmin, Satyanarayana, in the form of the old man, vanished on the spot.
तद् व्रतं सङ्करिष्यामि यदुक्तं ब्राह्मणेन वै । इति संचिंत्य विप्रोऽसौ रात्रौ निद्रां न लब्धवान् ॥
tad vrataṃ saṅkariṣyāmi yaduktaṃ brāhmaṇena vai । iti saṃciṃtya vipro'sau rātrau nidrāṃ na labdhavān ॥
"जो व्रत उस ब्राह्मण ने बताया है, उसे मैं करूँगा" यह सोचते हुए उस ब्राह्मण को रात भर नींद नहीं आई।
"I will keep the vow the brahmin told me of": thinking this, the brahmin could not sleep that night.
ततः प्रातः समुत्थाय सत्यनारायणव्रतम् । करिष्य इति सङ्कल्प्य भिक्षार्थमगमद्द्विजः ॥
tataḥ prātaḥ samutthāya satyanārāyaṇavratam । kariṣya iti saṅkalpya bhikṣārthamagamaddvijaḥ ॥
सुबह उठकर "मैं सत्यनारायण का व्रत करूँगा" ऐसा संकल्प करके ब्राह्मण भिक्षा के लिए गया।
Rising in the morning and resolving, "I will keep the vow of Satyanarayana," the brahmin went out to beg.
तस्मिन्नेव दिने विप्रः प्रचुरं द्रव्यमाप्तवान् । तेनैव बन्धुभिः सार्धं सत्यस्यव्रतमाचरत् ॥
tasminneva dine vipraḥ pracuraṃ dravyamāptavān । tenaiva bandhubhiḥ sārdhaṃ satyasyavratamācarat ॥
उसी दिन ब्राह्मण को बहुत धन मिला, और उसी से उसने बंधुओं के साथ सत्यनारायण का व्रत किया।
That very day the brahmin received plenty of money, and with it, together with his relatives, he kept the vow of Satya.
सर्वदुःखविनिर्मुक्तः सर्वसम्पत् समन्वितः । बभूव स द्विजश्रेष्ठो व्रतस्यास्य प्रभावतः ॥
sarvaduḥkhavinirmuktaḥ sarvasampat samanvitaḥ । babhūva sa dvijaśreṣṭho vratasyāsya prabhāvataḥ ॥
इस व्रत के प्रभाव से वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सब दुखों से मुक्त और सब संपत्तियों से युक्त हो गया।
Freed from all sorrows and endowed with every wealth, that best of brahmins prospered through the power of this vow.
ततः प्रभृतिकालं च मासि मासि व्रतं कृतम् । एवं नारायणस्येदं व्रतं कृत्वा द्विजोत्तमः ॥
tataḥ prabhṛtikālaṃ ca māsi māsi vrataṃ kṛtam । evaṃ nārāyaṇasyedaṃ vrataṃ kṛtvā dvijottamaḥ ॥
तब से वह हर महीने व्रत करने लगा; और नारायण का यह व्रत करके वह श्रेष्ठ ब्राह्मण
From then on he kept the vow every month; and by keeping this vow of Narayana, that excellent brahmin
सर्वपापविनिर्मुक्तो दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् । व्रतमस्य यदाविप्रः पृथिव्यां संकरिष्यति ॥
sarvapāpavinirmukto durlabhaṃ mokṣamāptavān । vratamasya yadāvipraḥ pṛthivyāṃ saṃkariṣyati ॥
सब पापों से मुक्त होकर दुर्लभ मोक्ष को प्राप्त हुआ। पृथ्वी पर जब भी कोई द्विज यह व्रत करेगा,
was freed of all sins and attained liberation, which is hard to gain. Whenever a brahmin on earth keeps this vow,
तदैव सर्वदुःखं च मनुजस्य विनश्यति । एवं नारायणेनोक्तं नारदाय महात्मने ॥
tadaiva sarvaduḥkhaṃ ca manujasya vinaśyati । evaṃ nārāyaṇenoktaṃ nāradāya mahātmane ॥
उसी समय उस मनुष्य का सारा दुख नष्ट हो जाएगा। इस प्रकार नारायण ने महात्मा नारद जी से कहा था,
at that very moment all the sorrow of that person is destroyed. So Narayana told the great-souled Narada,
मया तत्कथितं विप्राः किमन्यत् कथयामि वः । ऋषय ऊचुः । तस्माद् विप्राच्छ्रुतं केन पृथिव्यां चरितं मुने । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामःश्रद्धाऽस्माकं प्रजायते ॥
mayā tatkathitaṃ viprāḥ kimanyat kathayāmi vaḥ । ṛṣaya ūcuḥ । tasmād viprācchrutaṃ kena pṛthivyāṃ caritaṃ mune । tatsarvaṃ śrotumicchāmaḥśraddhā'smākaṃ prajāyate ॥
और मैंने वह तुमसे कहा, हे विप्रो; अब और क्या कहूँ?' ऋषि बोले: 'हे मुनि, उस ब्राह्मण से सुनकर पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया? हम वह सब सुनना चाहते हैं; हममें श्रद्धा उत्पन्न हो रही है।'
and I have told it to you, brahmins; what else shall I tell you?' The sages said: 'Who on earth heard it from that brahmin and kept it, sage? We wish to hear all of it; faith is rising in us.'
सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे व्रतं येन कृतं भुवि । एकदा स द्विजवरो यथाविभवविस्तरैः ॥
sūta uvāca । śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve vrataṃ yena kṛtaṃ bhuvi । ekadā sa dvijavaro yathāvibhavavistaraiḥ ॥
सूत जी बोले: 'हे मुनियो, सुनो, पृथ्वी पर किसने यह व्रत किया। एक बार वह श्रेष्ठ ब्राह्मण अपने सामर्थ्य के अनुसार
Suta said: 'Listen, all you sages, to who kept the vow on earth. Once that excellent brahmin, with all the means he had,
बन्धुभिः स्वजनैः सार्धं व्रतं कर्तुं समुद्यतः । एतस्मिन्नन्तरे काले काष्ठक्रेता समागमत् ॥
bandhubhiḥ svajanaiḥ sārdhaṃ vrataṃ kartuṃ samudyataḥ । etasminnantare kāle kāṣṭhakretā samāgamat ॥
बंधुओं और स्वजनों के साथ व्रत करने को तैयार हुआ। उसी समय एक लकड़हारा वहाँ आया।
was about to keep the vow with his relatives and family. Just then a woodcutter came by.
बहिः काष्ठं च संस्थाप्य विप्रस्य गृहमाययौ । तृष्णया पीडितात्मा च दृष्ट्वा विप्रकृतं व्रतम् ॥
bahiḥ kāṣṭhaṃ ca saṃsthāpya viprasya gṛhamāyayau । tṛṣṇayā pīḍitātmā ca dṛṣṭvā viprakṛtaṃ vratam ॥
लकड़ियाँ बाहर रखकर वह प्यास से व्याकुल होकर ब्राह्मण के घर आया, और ब्राह्मण द्वारा किया जा रहा व्रत देखकर
Leaving his wood outside, he came into the brahmin's house, tormented by thirst, and seeing the vow the brahmin was keeping,
प्रणिपत्य द्विजं प्राह किमिदं क्रियते त्वया । कृते किं फलमाप्नोति विस्तराद् वद मे प्रभो ॥
praṇipatya dvijaṃ prāha kimidaṃ kriyate tvayā । kṛte kiṃ phalamāpnoti vistarād vada me prabho ॥
ब्राह्मण को प्रणाम करके बोला: "आप यह क्या कर रहे हैं? इसे करने से क्या फल मिलता है? हे प्रभो, मुझे विस्तार से बताइए।"
he bowed to the brahmin and said: "What is this you are doing? What fruit does one gain by it? Tell me in detail, sir."
विप्र उवाच । सत्यनारायणस्येदं व्रतं सर्वेप्सितप्रदम् । तस्य प्रसादान्मे सर्वं धनधान्यादिकं महत् ॥
vipra uvāca । satyanārāyaṇasyedaṃ vrataṃ sarvepsitapradam । tasya prasādānme sarvaṃ dhanadhānyādikaṃ mahat ॥
ब्राह्मण बोला: "यह सत्यनारायण का व्रत है, जो सब मनोकामनाएँ पूरी करता है। उनकी कृपा से मुझे यह सब धन-धान्य मिला है।"
The brahmin said: "This is the vow of Satyanarayana, which grants every wish. By his grace I have all this great wealth and grain."
तस्मादेतद् व्रतं ज्ञात्वा काष्ठक्रेताऽतिहर्षितः । पपौ जलं प्रसादं च भुक्त्वा स नगरं ययौ ॥
tasmādetad vrataṃ jñātvā kāṣṭhakretā'tiharṣitaḥ । papau jalaṃ prasādaṃ ca bhuktvā sa nagaraṃ yayau ॥
इस व्रत के बारे में जानकर लकड़हारा अत्यंत प्रसन्न हुआ; उसने जल पिया, प्रसाद खाया और नगर को चला गया।
Learning of this vow, the woodcutter was overjoyed; he drank water, ate the prasad and went to the town.
सत्यनारायणं देवं मनसा इत्यचिन्तयत् । काष्ठं विक्रयतो ग्रामे प्राप्यते चाद्य यद्धनम् ॥
satyanārāyaṇaṃ devaṃ manasā ityacintayat । kāṣṭhaṃ vikrayato grāme prāpyate cādya yaddhanam ॥
उसने मन में भगवान सत्यनारायण का ध्यान करके सोचा: "आज गाँव में लकड़ी बेचकर जो धन मिलेगा,
He thought in his mind of Lord Satyanarayana: "Whatever money I get today by selling wood in the town,
तेनैव सत्यदेवस्य करिष्ये व्रतमुत्तमम् । इति सञ्चिन्त्य मनसा काष्ठं धृत्वा तु मस्तके ॥
tenaiva satyadevasya kariṣye vratamuttamam । iti sañcintya manasā kāṣṭhaṃ dhṛtvā tu mastake ॥
उसी से मैं सत्यदेव का उत्तम व्रत करूँगा।" यह मन में सोचकर लकड़ियाँ सिर पर रखकर
with that very money I will keep the excellent vow of Satyadeva." Thinking this, he carried the wood on his head
जगाम नगरे रम्ये धनिनां यत्र संस्थितिः । तद्दिने काष्ठमूल्यं च द्विगुणं प्राप्तवानसौ ॥
jagāma nagare ramye dhanināṃ yatra saṃsthitiḥ । taddine kāṣṭhamūlyaṃ ca dviguṇaṃ prāptavānasau ॥
वह उस सुंदर नगर में गया जहाँ धनी लोग रहते थे; उस दिन उसे लकड़ियों का दुगुना दाम मिला।
and went to the lovely town where the rich lived; that day he got twice the price for his wood.
ततः प्रसन्नहृदयः सुपक्वं कदलीफलम् । शर्करा-घृत-दुग्धं च गोधूमस्य च चूर्णकम् ॥
tataḥ prasannahṛdayaḥ supakvaṃ kadalīphalam । śarkarā-ghṛta-dugdhaṃ ca godhūmasya ca cūrṇakam ॥
तब प्रसन्न मन से उसने पके केले, शक्कर, घी, दूध और गेहूँ का आटा
Then, glad at heart, he took ripe bananas, sugar, ghee, milk and wheat flour,
कृत्वैकत्र सपादं च गृहीत्वा स्वगृहं ययौ । ततो बन्धून् समाहूय चकार विधिना व्रतम् ॥
kṛtvaikatra sapādaṃ ca gṛhītvā svagṛhaṃ yayau । tato bandhūn samāhūya cakāra vidhinā vratam ॥
सवाया मात्रा में इकट्ठा करके लिया और घर गया। फिर बंधुओं को बुलाकर विधिपूर्वक व्रत किया।
one and a quarter measures, put together, and went home. Then he called his relatives and kept the vow as prescribed.
तद् व्रतस्य प्रभावेण धनपुत्रान्वितोऽभवत् । इह लोके सुखं भुक्त्वा चान्ते सत्यपुरं ययौ ॥
tad vratasya prabhāveṇa dhanaputrānvito'bhavat । iha loke sukhaṃ bhuktvā cānte satyapuraṃ yayau ॥
उस व्रत के प्रभाव से वह धन और पुत्रों से संपन्न हुआ; इस लोक में सुख भोगकर अंत में सत्यपुर (सत्यलोक) को गया।
By the power of that vow he was blessed with wealth and sons; he enjoyed happiness in this world and at the end went to the abode of Satya.