Vishnu Sahasranamam · Part 4: Uttara bhaga: the fruits of recitation
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।itidam kirtaniyasya keshavasya mahatmanah |नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥namnam sahasram divyanamasheshena prakirtitam ||
itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ । nāmnāṃ sahasraṃ divyānāmaśeṣeṇa prakīrtitam ॥
इस प्रकार कीर्तन के योग्य महात्मा केशव के सहस्र दिव्य नाम पूर्ण रूप से कहे गए।
Thus the thousand divine names of the great Keshava, who is worthy of praise, have been fully declared.
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।य इदं शृणुयान् नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।ya idam shrinuyan nityam yashchapi parikirtayet |नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चित्सोऽमुत्रेह च मानवः ॥नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चित् सोऽमुत्रेह च मानवः ॥nashubham prapnuyat kinchit so'mutreha cha manavah ||
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi parikīrtayet । nāśubhaṃ prāpnuyāt kiñcitso'mutreha ca mānavaḥ ॥
जो इन्हें प्रतिदिन सुनता है या जो इनका कीर्तन करता है, उस मनुष्य को इस लोक में या परलोक में कुछ भी अशुभ नहीं मिलता।
Whoever hears these daily, or recites them, meets with nothing inauspicious, here or hereafter.
वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् ।वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् ।vedantago brahmanah syat kshatriyo vijayi bhavet |वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥वैश्यो धन समृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥vaishyo dhana samriddhah syachchhudrah sukhamavapnuyat ||
vedāntago brāhmaṇaḥ syāt kṣatriyo vijayī bhavet । vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt ॥
ब्राह्मण वेदांत में पारंगत होता है, क्षत्रिय विजयी होता है, वैश्य धन से समृद्ध होता है और शूद्र सुख पाता है।
A brahmin would master the Vedanta, a kshatriya would be victorious, a vaishya would prosper in wealth and a shudra would find happiness.
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।dharmarthi prapnuyaddharmamartharthi charthamapnuyat |कामानवाप्नुयात् कामी प्रजार्थी चाप्नुयात्प्रजाम् ॥कामानवाप्नुयात् कामी प्रजार्थी चाप्नुयात् प्रजाम् ॥kamanavapnuyat kami prajarthi chapnuyat prajam ||
dharmārthī prāpnuyāddharmamarthārthī cārthamāpnuyāt । kāmānavāpnuyāt kāmī prajārthī cāpnuyātprajām ॥
धर्म चाहने वाला धर्म पाता है, धन चाहने वाला धन पाता है, कामना वाला कामनाएँ पाता है और संतान चाहने वाला संतान पाता है।
One who seeks dharma attains dharma, one who seeks wealth attains wealth, one who desires attains his desires, and one who seeks children attains children.
भक्तिमान् यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।भक्तिमान् यः सदोत्थाय शुचिस् तद्गत मानसः ।bhaktiman yah sadotthaya shuchis tadgata manasah |सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत् ॥सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत् प्रकीर्तयेत् ॥sahasram vasudevasya namnametat prakirtayet ||
bhaktimān yaḥ sadotthāya śucistadgatamānasaḥ । sahasraṃ vāsudevasya nāmnāmetatprakīrtayet ॥
जो भक्त सदा प्रातः उठकर, पवित्र होकर, उन्हीं में मन लगाकर वासुदेव के इन सहस्र नामों का कीर्तन करता है,
One who, devoted, rising early and pure, with mind fixed on him, recites these thousand names of Vasudeva,
यशः प्राप्नोति विपुलं याति प्राधान्यमेव च ।yashah prapnoti vipulam yati pradhanyameva cha |अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥achalam shriyamapnoti shreyah prapnotyanuttamam ||
yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ yāti prādhānyameva ca । acalāṃ śriyamāpnoti śreyaḥ prāpnotyanuttamam ॥
वह विपुल यश और प्रधानता पाता है, स्थायी लक्ष्मी पाता है और सर्वोत्तम कल्याण पाता है।
gains wide fame and pre-eminence, gains lasting prosperity and the highest good.
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।na bhayam kvachidapnoti viryam tejashcha vindati |भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः ॥भवत्यरोगो द्युतिमान् बल रूप गुणान्वितः ॥bhavatyarogo dyutiman bala rupa gunanvitah ||
na bhayaṃ kvacidāpnoti vīryaṃ tejaśca vindati । bhavatyarogo dyutimānbalarūpaguṇānvitaḥ ॥
उसे कहीं भय नहीं होता, वह वीर्य और तेज पाता है; वह निरोग, कांतिमान और बल, रूप और गुणों से युक्त होता है।
He meets with no fear anywhere, and gains vigour and radiance; he becomes free of disease, bright, and endowed with strength, beauty and virtue.
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।rogarto muchyate rogad baddho muchyeta bandhanat |भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपदः ॥भयान् मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्न आपदः ॥bhayan muchyeta bhitastu muchyetapanna apadah ||
rogārto mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt । bhayānmucyeta bhītastu mucyetāpanna āpadaḥ ॥
रोगी रोग से मुक्त होता है, बंधा हुआ बंधन से, डरा हुआ भय से, और विपत्ति में पड़ा विपत्ति से।
The sick are freed from disease, the bound from bondage, the frightened from fear, and those in trouble from trouble.
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।durganyatitaratyashu purushah purushottamam |स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥स्तुवन् नाम सहस्रेण नित्यं भक्ति समन्वितः ॥stuvan nama sahasrena nityam bhakti samanvitah ||
durgāṇyatitaratyāśu puruṣaḥ puruṣottamam । stuvannāmasahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ ॥
जो मनुष्य भक्ति से युक्त होकर सहस्र नामों से नित्य पुरुषोत्तम की स्तुति करता है, वह शीघ्र सब कठिनाइयों से पार हो जाता है।
A person who, full of devotion, always praises the supreme person with the thousand names quickly crosses all difficulties.
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेव परायणः ।vasudevashrayo martyo vasudeva parayanah |सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥सर्व पाप विशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥sarva papa vishuddhatma yati brahma sanatanam ||
vāsudevāśrayo martyo vāsudevaparāyaṇaḥ । sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam ॥
जो मनुष्य वासुदेव का आश्रय लेता है और वासुदेव-परायण है, वह सब पापों से शुद्ध होकर सनातन ब्रह्म को प्राप्त होता है।
A mortal who takes refuge in Vasudeva, devoted to Vasudeva, purified of all sin, reaches the eternal Brahman.
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।न वासुदेव भक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।na vasudeva bhaktanamashubham vidyate kvachit |जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥जन्म मृत्यु जरा व्याधि भयं नैवोपजायते ॥janma mrityu jara vyadhi bhayam naivopajayate ||
na vāsudevabhaktānāmaśubhaṃ vidyate kvacit । janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ naivopajāyate ॥
वासुदेव के भक्तों का कहीं अशुभ नहीं होता; जन्म, मृत्यु, जरा और रोग का भय उत्पन्न ही नहीं होता।
For the devotees of Vasudeva there is no misfortune anywhere; the fear of birth, death, old age and disease does not arise.
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।इमं स्तवमधीयानः श्रद्धा भक्ति समन्वितः ।imam stavamadhiyanah shraddha bhakti samanvitah |युज्येतात्म सुखक्षान्ति श्रीधृति स्मृति कीर्तिभिः ॥युज्येतात्म सुखक्षान्ति श्रीधृति स्मृति कीर्तिभिः ॥yujyetatma sukhakshanti shridhriti smriti kirtibhih ||
imaṃ stavamadhīyānaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ । yujyetātma sukhakṣānti śrīdhṛti smṛti kīrtibhiḥ ॥
जो श्रद्धा और भक्ति से युक्त होकर इस स्तोत्र का पाठ करता है, वह आत्म-सुख, क्षमा, श्री, धृति, स्मृति और कीर्ति से युक्त होता है।
One who studies this hymn with faith and devotion is joined with joy of the self, patience, prosperity, steadiness, memory and fame.
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभामतिः ।न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभामतिः ।na krodho na cha matsaryam na lobho nashubhamatih |भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥भवन्ति कृत पुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥bhavanti krita punyanam bhaktanam purushottame ||
na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhāmatiḥ । bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame ॥
पुरुषोत्तम के पुण्यात्मा भक्तों में न क्रोध, न ईर्ष्या, न लोभ और न अशुभ बुद्धि उत्पन्न होती है।
Neither anger, nor envy, nor greed, nor evil thought arises in the meritorious devotees of the supreme person.
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।द्यौः सचन्द्रार्क नक्षत्रा खं दिशो भूर् महोदधिः ।dyauh sachandrarka nakshatra kham disho bhur mahodadhih |वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥vasudevasya viryena vidhritani mahatmanah ||
dyauḥ sacandrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūrmahodadhiḥ । vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ ॥
चंद्रमा, सूर्य और नक्षत्रों सहित स्वर्ग, आकाश, दिशाएँ, पृथ्वी और महासागर महात्मा वासुदेव के बल से धारण किए हुए हैं।
Heaven with the moon, sun and stars, the sky, the directions, the earth and the great ocean are upheld by the power of the great Vasudeva.
ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।ससुरासुर गन्धर्वं सयक्षोरग राक्षसम् ।sasurasura gandharvam sayakshoraga rakshasam |जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥जगद् वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥jagad vashe vartatedam krishnasya sacharacharam ||
sasurāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam । jagadvaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sacarācaram ॥
देवता, असुर और गंधर्व, यक्ष, नाग और राक्षसों सहित यह सारा चर-अचर जगत कृष्ण के वश में है।
This whole world, moving and unmoving, with gods, demons and gandharvas, yakshas, serpents and rakshasas, is under the control of Krishna.
इन्द्रियाणि मनोबुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ।indriyani manobuddhih sattvam tejo balam dhritih |वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥vasudevatmakanyahuh kshetram kshetragya eva cha ||
indriyāṇi manobuddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ । vāsudevātmakānyāhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca ॥
इंद्रियाँ, मन और बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल और धृति, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ: इन सबको वासुदेव-स्वरूप कहा गया है।
The senses, mind and intellect, goodness, energy, strength and steadiness, the field (body) and the knower of the field: all these, they say, have Vasudeva as their self.
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ।सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ।sarvagamanamacharah prathamam parikalpate |आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥आचार प्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥achara prabhavo dharmo dharmasya prabhurachyutah ||
sarvāgamānāmācāraḥ prathamaṃ parikalpate । ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ ॥
सब शास्त्रों में आचार को प्रथम माना गया है; धर्म आचार से उत्पन्न होता है, और धर्म के स्वामी अच्युत हैं।
Right conduct is held to be first among all scriptures; dharma springs from right conduct, and the lord of dharma is Achyuta.
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।rishayah pitaro deva mahabhutani dhatavah |जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन् नारायणोद्भवम् ॥jangamajangamam chedam jagan narayanodbhavam ||
ṛṣayaḥ pitaro devā mahābhūtāni dhātavaḥ । jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagannārāyaṇodbhavam ॥
ऋषि, पितर, देवता, महाभूत और धातुएँ, और यह सारा चर-अचर जगत नारायण से उत्पन्न हुआ है।
The sages, the ancestors, the gods, the great elements and the substances, and this whole world, moving and unmoving, has arisen from Narayana.
योगोज्ञानं तथा साङ्ख्यं विद्याः शिल्पादिकर्म च ।योगोज्ञानं तथा साङ्ख्यं विद्याः शिल्पादि कर्म च ।yogogyanam tatha sankhyam vidyah shilpadi karma cha |वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत् सर्वं जनार्दनात् ॥vedah shastrani vigyanametat sarvam janardanat ||
yogojñānaṃ tathā sāṅkhyaṃ vidyāḥ śilpādikarma ca । vedāḥ śāstrāṇi vijñānametatsarvaṃ janārdanāt ॥
योग, ज्ञान और सांख्य, विद्याएँ, शिल्प आदि कर्म, वेद, शास्त्र और विज्ञान: यह सब जनार्दन से है।
Yoga, knowledge, and likewise Sankhya, the sciences, the arts and crafts, the Vedas, the scriptures and wisdom: all this comes from Janardana.
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।एको विष्णुर् महद् भूतं पृथग् भूतान्यनेकशः ।eko vishnur mahad bhutam prithag bhutanyanekashah |त्रींल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥त्रींल् लोकान् व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥trinl lokan vyapya bhutatma bhunkte vishwabhugavyayah ||
eko viṣṇurmahadbhūtaṃ pṛthagbhūtānyanekaśaḥ । trīṃllokānvyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhugavyayaḥ ॥
एक विष्णु ही वह महान सत्ता हैं जो अनेक अलग-अलग प्राणियों के रूप में तीनों लोकों में व्याप्त होकर, सब प्राणियों की आत्मा, विश्व के अविनाशी भोक्ता के रूप में उनका भोग करते हैं।
Vishnu alone is the great being who, as the many separate beings, pervades the three worlds; the soul of all beings, the imperishable enjoyer of the universe, enjoys them.
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।इमं स्तवं भगवतो विष्णोर् व्यासेन कीर्तितम् ।imam stavam bhagavato vishnor vyasena kirtitam |पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥पठेद् य इच्छेत् पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥pathed ya ichchhet purushah shreyah praptum sukhani cha ||
imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇorvyāsena kīrtitam । paṭhedya icchetpuruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca ॥
जो मनुष्य कल्याण और सुख पाना चाहता है, उसे व्यास द्वारा कहा गया भगवान विष्णु का यह स्तोत्र पढ़ना चाहिए।
Whoever wishes to attain the highest good and happiness should recite this hymn of the blessed Vishnu, composed by Vyasa.
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभुमव्ययम् ।vishweshwaramajam devam jagatah prabhumavyayam |भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम् ॥bhajanti ye pushkaraksham na te yanti parabhavam ||
viśveśvaramajaṃ devaṃ jagataḥ prabhumavyayam । bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavam ॥
जो विश्व के ईश्वर, अजन्मा, जगत के अविनाशी प्रभु कमलनयन भगवान का भजन करते हैं, वे कभी पराजय को प्राप्त नहीं होते।
Those who worship the lotus-eyed lord of the universe, the unborn god, the imperishable master of the world, never meet with defeat.