Shiv Mahimna Stotram in English
Roman-script lyrics with English meaning. Read it in Devanagari.
महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी ।महिम्नः पारं ते परमविदुषो यद्यसदृशी ।mahimnah param te paramavidusho yadyasadrishi |स्तुतिर्ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास्त्वयि गिरः ।स्तुतिर् ब्रह्मादीनामपि तदवसन्नास् त्वयि गिरः ।stutir brahmadinamapi tadavasannas tvayi girah |अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमतिपरिणामावधि गृणन् ।अथाऽवाच्यः सर्वः स्वमति परिणामावधि गृणन् ।atha'vachyah sarvah swamati parinamavadhi grinan |ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥ममाप्येष स्तोत्रे हर निरपवादः परिकरः ॥mamapyesha stotre hara nirapavadah parikarah ||
mahimnah param te paramavidusho yadyasadrishi | stutir brahmadinamapi tadavasannas tvayi girah | atha'vachyah sarvah swamati parinamavadhi grinan | mamapyesha stotre hara nirapavadah parikarah ||
हे हर, यदि आपकी महिमा का पार न जानने वालों की स्तुति आपके योग्य नहीं, तो ब्रह्मा आदि की वाणी भी आप तक नहीं पहुँचती। इसलिए अपनी बुद्धि की सीमा तक आपकी स्तुति करने वाला कोई भी दोषी नहीं, और इस स्तोत्र में मेरा प्रयास भी निर्दोष है।
Hara, if the praise of those who do not know the farthest limit of your greatness is unworthy of you, then even the hymns of Brahma and the other gods fall short of you. So no one who praises you as far as their understanding reaches can be faulted, and my own effort at this hymn is beyond reproach too.
अतीतः पंथानं तव च महिमा वांमनसयोः ।अतीतः पंथानं तव च महिमा वांमनसयोः ।atitah panthanam tava cha mahima vammanasayoh |अतद्व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।अतद् व्यावृत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि ।atad vyavrittya yam chakitamabhidhatte shrutirapi |स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः ।स कस्य स्तोतव्यः कतिविध गुणः कस्य विषयः ।sa kasya stotavyah katividha gunah kasya vishayah |पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥पदे त्वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥pade tvarvachine patati na manah kasya na vachah ||
atitah panthanam tava cha mahima vammanasayoh | atad vyavrittya yam chakitamabhidhatte shrutirapi | sa kasya stotavyah katividha gunah kasya vishayah | pade tvarvachine patati na manah kasya na vachah ||
आपकी महिमा वाणी और मन के मार्ग से परे है; वेद भी चकित होकर "यह नहीं, यह नहीं" कहकर ही आपका वर्णन करते हैं। ऐसे आपकी स्तुति कौन कर सकता है? आपके गुण कितने हैं, किसकी समझ में आते हैं? फिर भी आपके साकार रूप पर किसका मन और किसकी वाणी नहीं जाती?
Your greatness lies beyond the reach of speech and mind; even the Vedas speak of you in awe, only by saying what you are not. Who could praise such a one? How many are your qualities, and who can grasp them? Yet whose mind and words do not turn to the form you have taken among us?
मधुस्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः ।मधु स्फीता वाचः परमममृतं निर्मितवतः ।madhu sphita vachah paramamamritam nirmitavatah |तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर्विस्मयपदम् ।तव ब्रह्मन् किं वागपि सुरगुरोर् विस्मय पदम् ।tava brahman kim vagapi suraguror vismaya padam |मम त्वेतां वाणीं गुणकथनपुण्येन भवतः ।मम त्वेतां वाणीं गुण कथन पुण्येन भवतः ।mama tvetam vanim guna kathana punyena bhavatah |पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर्व्यवसिता ॥पुनामीत्यर्थेऽस्मिन् पुरमथन बुद्धिर् व्यवसिता ॥punamityarthe'smin puramathana buddhir vyavasita ||
madhu sphita vachah paramamamritam nirmitavatah | tava brahman kim vagapi suraguror vismaya padam | mama tvetam vanim guna kathana punyena bhavatah | punamityarthe'smin puramathana buddhir vyavasita ||
हे ब्रह्म, मधु से भरी वाणी और परम अमृत रूप वेदों को रचने वाले आपको क्या देवगुरु बृहस्पति की वाणी भी चकित कर सकती है? हे पुरारि, मेरी बुद्धि ने यही निश्चय किया है कि आपके गुणों के वर्णन के पुण्य से अपनी वाणी को पवित्र करूँ।
Brahman, can the words even of Brihaspati, guru of the gods, amaze you, who made the Vedas, speech sweet as honey and the supreme nectar? Destroyer of the cities, my mind has resolved on this: to purify my own speech by the merit of telling your qualities.
तवैश्वर्यं यत्तज्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् ।तवैश्वर्यं यत् तज् जगदुदय रक्षा प्रलय कृत् ।tavaishwaryam yat taj jagadudaya raksha pralaya krit |त्रयीवस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुणभिन्नासु तनुषु ।त्रयी वस्तु व्यस्तं तिस्रुषु गुण भिन्नासु तनुषु ।trayi vastu vyastam tisrushu guna bhinnasu tanushu |अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं ।अभव्यानामस्मिन् वरद रमणीयामरमणीं ।abhavyanamasmin varada ramaniyamaramanim |विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥विहन्तुं व्याक्रोशीं विदधत इहैके जडधियः ॥vihantum vyakroshim vidadhata ihaike jadadhiyah ||
tavaishwaryam yat taj jagadudaya raksha pralaya krit | trayi vastu vyastam tisrushu guna bhinnasu tanushu | abhavyanamasmin varada ramaniyamaramanim | vihantum vyakroshim vidadhata ihaike jadadhiyah ||
आपका ऐश्वर्य, जो जगत की उत्पत्ति, रक्षा और प्रलय करता है, तीनों वेदों में वर्णित है और गुणों से भिन्न तीन रूपों में बँटा है। हे वरद, कुछ जड़बुद्धि लोग यहाँ उसके विरुद्ध शोर मचाते हैं, जो अभागों को अच्छा लगता है पर वास्तव में अच्छा नहीं।
Your sovereignty, which creates, preserves and dissolves the world, is set out in the three Vedas and divided among three forms that differ by the gunas. Giver of boons, some dull-witted people raise loud objections against it here, pleasing to the unfortunate but not truly pleasing.
किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवनं ।किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस् त्रिभुवनं ।kimihah kinkayah sa khalu kimupayas tribhuvanam |किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च ।kimadharo dhata srijati kimupadana iti cha |अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः ।अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्यनवसर दुःस्थो हतधियः ।atarkyaishwarye tvayyanavasara duhstho hatadhiyah |कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥कुतर्कोऽयं कांश्चित् मुखरयति मोहाय जगतः ॥kutarko'yam kanshchit mukharayati mohaya jagatah ||
kimihah kinkayah sa khalu kimupayas tribhuvanam | kimadharo dhata srijati kimupadana iti cha | atarkyaishwarye tvayyanavasara duhstho hatadhiyah | kutarko'yam kanshchit mukharayati mohaya jagatah ||
किस इच्छा से, किस शरीर से, किस उपाय से, किस आधार पर और किस सामग्री से विधाता तीनों लोक रचता है? आपके तर्क से परे ऐश्वर्य के बारे में यह खोखला कुतर्क कुछ भ्रमित लोगों को केवल संसार को मोह में डालने के लिए बोलने को प्रेरित करता है।
With what desire, what body, what means, what support, and from what material does the creator make the three worlds? This empty reasoning about you, whose sovereignty is beyond reasoning, makes some confused people talk, only to bewilder the world.
अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां ।अजन्मानो लोकाः किमवयववन्तोऽपि जगतां ।ajanmano lokah kimavayavavanto'pi jagatam |अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।अधिष्ठातारं किं भवविधिरनादृत्य भवति ।adhishthataram kim bhavavidhiranadritya bhavati |अनीशो वा कुर्याद् भुवनजनने कः परिकरो ।अनीशो वा कुर्याद् भुवन जनने कः परिकरो ।anisho va kuryad bhuvana janane kah parikaro |यतो मन्दास्त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥यतो मन्दास् त्वां प्रत्यमरवर संशेरत इमे ॥yato mandas tvam pratyamaravara sansherata ime ||
ajanmano lokah kimavayavavanto'pi jagatam | adhishthataram kim bhavavidhiranadritya bhavati | anisho va kuryad bhuvana janane kah parikaro | yato mandas tvam pratyamaravara sansherata ime ||
क्या अवयवों वाले लोक भी अजन्मा हो सकते हैं? क्या जगत अपने अधिष्ठाता के बिना उत्पन्न हो सकता है? और यदि कोई असमर्थ उसे बनाए, तो विश्व रचने का उसका साधन क्या होगा? हे देवश्रेष्ठ, ऐसे प्रश्नों के कारण ही ये मंदबुद्धि आप पर संदेह करते हैं।
Can the worlds, though made of parts, be unborn? Can the world come into being without a ruler over it? And if a lesser being made it, what means would it have to create the universe? Best of the gods, it is because of such questions that these dull people doubt you.
त्रयी सांख्यं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति ।त्रयी सांख्यं योगः पशुपति मतं वैष्णवमिति ।trayi sankhyam yogah pashupati matam vaishnavamiti |प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च ।prabhinne prasthane paramidamadah pathyamiti cha |रुचीनां वैचित्र्यादृजुकुटिल नानापथजुषां ।रुचीनां वैचित्र्यादृजु कुटिल नाना पथ जुषां ।ruchinam vaichitryadriju kutila nana patha jusham |नृणामेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ॥नृणामेको गम्यस् त्वमसि पयसामर्णव इव ॥nrinameko gamyas tvamasi payasamarnava iva ||
trayi sankhyam yogah pashupati matam vaishnavamiti | prabhinne prasthane paramidamadah pathyamiti cha | ruchinam vaichitryadriju kutila nana patha jusham | nrinameko gamyas tvamasi payasamarnava iva ||
वेद, सांख्य, योग, पाशुपत मत, वैष्णव मत: ये मार्ग अलग-अलग हैं, और हर कोई अपने को श्रेष्ठ और उचित मानता है। रुचियों की भिन्नता से लोग सीधे और टेढ़े अनेक मार्ग अपनाते हैं; पर जैसे सब जलों का लक्ष्य समुद्र है, वैसे ही सबके एकमात्र लक्ष्य आप हैं।
The three Vedas, Sankhya, Yoga, the Pashupata teaching, the Vaishnava teaching: these paths differ, and each holds itself best and right. Because tastes vary, people take many paths, straight and winding; but you alone are the goal of them all, as the ocean is of all waters.
महोक्षः खट्वांगं परशुरजिनं भस्म फणिनः ।महोक्षः खट्वांगं परशुरजिनं भस्म फणिनः ।mahokshah khatvangam parashurajinam bhasma phaninah |कपालं चेतीयत्तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।कपालं चेतीयत् तव वरद तन्त्रोपकरणम् ।kapalam chetiyat tava varada tantropakaranam |सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद्भूप्रणिहितां ।सुरास्तां तामृद्धिं दधति तु भवद् भू प्रणिहितां ।surastam tamriddhim dadhati tu bhavad bhu pranihitam |न हि स्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति ॥न हि स्वात्मारामं विषय मृगतृष्णा भ्रमयति ॥na hi swatmaramam vishaya mrigatrishna bhramayati ||
mahokshah khatvangam parashurajinam bhasma phaninah | kapalam chetiyat tava varada tantropakaranam | surastam tamriddhim dadhati tu bhavad bhu pranihitam | na hi swatmaramam vishaya mrigatrishna bhramayati ||
बड़ा बैल, खट्वांग, फरसा, मृगचर्म, भस्म, सर्प और कपाल: हे वरद, बस यही आपकी सामग्री है। फिर भी देवता अपनी सारी समृद्धि आपकी भौंह के इशारे से ही पाते हैं; आत्मा में रमने वाले को विषयों की मृगतृष्णा भ्रमित नहीं करती।
A great bull, a skull-topped staff, an axe, a hide, ashes, serpents and a skull: giver of boons, these alone are your belongings. Yet the gods hold their great riches only by the movement of your brow; the one who delights in the Self is not misled by the mirage of sense objects.
ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस्त्वध्रुवमिदं ।ध्रुवं कश्चित् सर्वं सकलमपरस् त्वध्रुवमिदं ।dhruvam kashchit sarvam sakalamaparas tvadhruvamidam |परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्तविषये ।परो ध्रौव्याध्रौव्ये जगति गदति व्यस्त विषये ।paro dhrauvyadhrauvye jagati gadati vyasta vishaye |समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर्विस्मित इव ।समस्तेऽप्येतस्मिन् पुरमथन तैर् विस्मित इव ।samaste'pyetasmin puramathana tair vismita iva |स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥स्तुवन् जिह्रेमि त्वां न खलु ननु धृष्टा मुखरता ॥stuvan jihremi tvam na khalu nanu dhrishta mukharata ||
dhruvam kashchit sarvam sakalamaparas tvadhruvamidam | paro dhrauvyadhrauvye jagati gadati vyasta vishaye | samaste'pyetasmin puramathana tair vismita iva | stuvan jihremi tvam na khalu nanu dhrishta mukharata ||
कोई कहता है यह सब नित्य है, कोई कहता है अनित्य, और कोई कहता है कि जगत अपने अलग-अलग भागों में नित्य और अनित्य दोनों है। हे पुरारि, इन सब मतों से जैसे चकित होकर भी मैं बिना लज्जा आपकी स्तुति करता हूँ; ढिठाई ही मनुष्य को वाचाल बनाती है।
One says all this is eternal, another that it is passing, a third that the world is both eternal and passing in its different parts. Destroyer of the cities, as though amazed by all these views, I praise you without shame; surely boldness makes one talkative.
तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिंचिर्हरिरधः ।तवैश्वर्यं यत्नाद् यदुपरि विरिंचिर् हरिरधः ।tavaishwaryam yatnad yadupari virinchir hariradhah |परिच्छेत्तुं यातावनलमनलस्कन्धवपुषः ।परिच्छेत्तुं यातावनलमनल स्कन्ध वपुषः ।parichchhettum yatavanalamanala skandha vapushah |ततो भक्तिश्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत् ।ततो भक्ति श्रद्धा-भरगुरु-गृणद्भ्यां गिरिश यत् ।tato bhakti shraddha-bharaguru-grinadbhyam girisha yat |स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर्न फलति ॥स्वयं तस्थे ताभ्यां तव किमनुवृत्तिर् न फलति ॥swayam tasthe tabhyam tava kimanuvrittir na phalati ||
tavaishwaryam yatnad yadupari virinchir hariradhah | parichchhettum yatavanalamanala skandha vapushah | tato bhakti shraddha-bharaguru-grinadbhyam girisha yat | swayam tasthe tabhyam tava kimanuvrittir na phalati ||
जब आप अग्नि-स्तंभ रूप में प्रकट हुए, तब आपका ऐश्वर्य नापने के लिए ब्रह्मा ऊपर और विष्णु नीचे गए, पर असमर्थ रहे। हे गिरीश, फिर जब उन्होंने भक्ति और श्रद्धा से भरकर आपकी स्तुति की, तब आप स्वयं उनके सामने प्रकट हुए। क्या आपकी शरण में जाना फल नहीं देता?
When Brahma went up and Vishnu down to measure your sovereignty as you stood as a pillar of fire, they could not. Then, lord of the mountain, when they praised you, heavy with devotion and faith, you stood revealed before them of your own accord. Does following you not bear fruit?
अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवैरव्यतिकरं ।अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवैर व्यतिकरं ।ayatnadapadya tribhuvanamavaira vyatikaram |दशास्यो यद्बाहूनभृत-रणकण्डू-परवशान् ।दशास्यो यद् बाहूनभृत-रणकण्डू-परवशान् ।dashasyo yad bahunabhrita-ranakandu-paravashan |शिरःपद्मश्रेणी-रचितचरणाम्भोरुह-बलेः ।शिरःपद्म श्रेणी-रचित चरणाम्भोरुह-बलेः ।shirahpadma shreni-rachita charanambhoruha-baleh |स्थिरायास्त्वद्भक्तेस्त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥स्थिरायास् त्वद् भक्तेस् त्रिपुरहर विस्फूर्जितमिदम् ॥sthirayas tvad bhaktes tripurahara visphurjitamidam ||
ayatnadapadya tribhuvanamavaira vyatikaram | dashasyo yad bahunabhrita-ranakandu-paravashan | shirahpadma shreni-rachita charanambhoruha-baleh | sthirayas tvad bhaktes tripurahara visphurjitamidam ||
दस मुख वाले रावण ने बिना प्रयास तीनों लोकों को शत्रुहीन कर लिया, फिर भी उसकी भुजाएँ युद्ध के लिए आतुर रहीं: हे त्रिपुरारि, यह आपके प्रति उसकी स्थिर भक्ति का ही फल था, क्योंकि उसने अपने सिरों रूपी कमलों की माला आपके चरण कमलों पर अर्पित की थी।
Ravana, the ten-headed, won the three worlds without effort and free of enemies, and still his arms itched for battle: destroyer of Tripura, that was the flowering of his steady devotion to you, for he had offered the row of his lotus heads at your lotus feet.
अमुष्य त्वत्सेवा-समधिगतसारं भुजवनं ।अमुष्य त्वत् सेवा-समधिगत सारं भुजवनं ।amushya tvat seva-samadhigata saram bhujavanam |बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसतौ विक्रमयतः ।balat kailase'pi tvadadhivasatau vikramayatah |अलभ्यापातालेऽप्यलसचलितांगुष्ठशिरसि ।अलभ्यापातालेऽप्यलस चलितांगुष्ठ शिरसि ।alabhyapatale'pyalasa chalitangushtha shirasi |प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥प्रतिष्ठा त्वय्यासीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः ॥pratishtha tvayyasid dhruvamupachito muhyati khalah ||
amushya tvat seva-samadhigata saram bhujavanam | balat kailase'pi tvadadhivasatau vikramayatah | alabhyapatale'pyalasa chalitangushtha shirasi | pratishtha tvayyasid dhruvamupachito muhyati khalah ||
पर जब उसने आपकी सेवा से पाई अपनी भुजाओं की शक्ति को आपके निवास कैलास पर ही आजमाया, तब आपने खेल-खेल में अँगूठे का सिरा हिलाया और उसे पाताल में भी ठौर नहीं मिला। निश्चय ही दुष्ट शक्ति पाकर विवेक खो देता है।
But when he turned the strength of his arms, which he had gained by serving you, against Kailasa where you dwell, you idly moved the tip of your toe and he found no footing even in the netherworld. Surely the wicked, when they grow strong, lose their judgement.
यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीं ।यदृद्धिं सुत्राम्णो वरद परमोच्चैरपि सतीं ।yadriddhim sutramno varada paramochchairapi satim |अधश्चक्रे बाणः परिजनविधेयत्रिभुवनः ।अधश्चक्रे बाणः परिजन विधेय त्रिभुवनः ।adhashchakre banah parijana vidheya tribhuvanah |न तच्चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच्चरणयोः ।न तच् चित्रं तस्मिन् वरिवसितरि त्वच् चरणयोः ।na tach chitram tasmin varivasitari tvach charanayoh |न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः ॥न कस्याप्युन्नत्यै भवति शिरसस् त्वय्यवनतिः ॥na kasyapyunnatyai bhavati shirasas tvayyavanatih ||
yadriddhim sutramno varada paramochchairapi satim | adhashchakre banah parijana vidheya tribhuvanah | na tach chitram tasmin varivasitari tvach charanayoh | na kasyapyunnatyai bhavati shirasas tvayyavanatih ||
हे वरद, तीनों लोकों को अपना सेवक बना लेने वाले बाणासुर ने इंद्र की ऊँची समृद्धि को भी नीचा कर दिया। आपके चरणों के उपासक में यह आश्चर्य की बात नहीं: आपके आगे सिर झुकाना किसकी उन्नति नहीं करता?
Giver of boons, Bana, who had the three worlds as his servants, put to shame even the lofty riches of Indra. That is no wonder in one who worshipped your feet: whose rise does bowing the head to you not bring?
अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षयचकित-देवासुरकृपा- ।अकाण्ड-ब्रह्माण्ड-क्षय चकित-देवासुर कृपा- ।akanda-brahmanda-kshaya chakita-devasura kripa- |विधेयस्याऽऽसीद् यस्त्रिनयन विषं संहृतवतः ।विधेयस्याऽऽसीद् यस् त्रिनयन विषं संहृतवतः ।vidheyasya''sid yas trinayana visham sanhritavatah |स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो ।स कल्माषः कण्ठे तव न कुरुते न श्रियमहो ।sa kalmashah kanthe tava na kurute na shriyamaho |विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवन-भय-भंग-व्यसनिनः ॥विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवन-भय-भंग-व्यसनिनः ॥vikaro'pi shlaghyo bhuvana-bhaya-bhanga-vyasaninah ||
akanda-brahmanda-kshaya chakita-devasura kripa- | vidheyasya''sid yas trinayana visham sanhritavatah | sa kalmashah kanthe tava na kurute na shriyamaho | vikaro'pi shlaghyo bhuvana-bhaya-bhanga-vyasaninah ||
हे त्रिनेत्र, जब ब्रह्मांड के असमय नाश से डरे देवताओं और असुरों पर दया करके आपने विष पी लिया, तो उससे आपके कंठ पर नीला दाग पड़ गया। क्या वह दाग आपकी शोभा नहीं बढ़ाता? लोकों का भय मिटाने वाले में विकार भी प्रशंसनीय होता है।
Three-eyed one, when you swallowed the poison out of compassion for the gods and asuras, terrified by the untimely end of the universe, it left a dark stain on your throat. Does that stain not adorn you? Even a blemish is praiseworthy in one devoted to ending the fear of the worlds.
असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुरनरे ।असिद्धार्था नैव क्वचिदपि सदेवासुर नरे ।asiddhartha naiva kvachidapi sadevasura nare |निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।निवर्तन्ते नित्यं जगति जयिनो यस्य विशिखाः ।nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhah |स पश्यन्नीश त्वामितरसुरसाधारणमभूत् ।स पश्यन्नीश त्वामितर सुर साधारणमभूत् ।sa pashyannisha tvamitara sura sadharanamabhut |स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥स्मरः स्मर्तव्यात्मा न हि वशिषु पथ्यः परिभवः ॥smarah smartavyatma na hi vashishu pathyah paribhavah ||
asiddhartha naiva kvachidapi sadevasura nare | nivartante nityam jagati jayino yasya vishikhah | sa pashyannisha tvamitara sura sadharanamabhut | smarah smartavyatma na hi vashishu pathyah paribhavah ||
कामदेव, जिसके बाण देवताओं, असुरों और मनुष्यों में कहीं भी विफल नहीं होते और सदा विजयी लौटते हैं, आपको भी दूसरे देवताओं जैसा समझ बैठा, और केवल स्मृति बनकर रह गया। जितेंद्रियों का अपमान कल्याणकारी नहीं होता।
Kama, whose arrows never fail anywhere among gods, asuras and humans and always come back victorious, looked on you as just another god, and became a mere memory. Insulting the self-controlled brings no good.
मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशयपदं ।मही पादाघाताद् व्रजति सहसा संशय पदं ।mahi padaghatad vrajati sahasa sanshaya padam |पदं विष्णोर्भ्राम्यद् भुज-परिघ-रुग्ण-ग्रह-गणम् ।पदं विष्णोर् भ्राम्यद् भुज-परिघ-रुग्ण-ग्रह-गणम् ।padam vishnor bhramyad bhuja-parigha-rugna-graha-ganam |मुहुर्द्यौर्दौस्थ्यं यात्यनिभृत-जटा-ताडित-तटा ।मुहुर् द्यौर् दौस्थ्यं यात्यनिभृत-जटा-ताडित-तटा ।muhur dyaur dausthyam yatyanibhrita-jata-tadita-tata |जगद्रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥जगद् रक्षायै त्वं नटसि ननु वामैव विभुता ॥jagad rakshayai tvam natasi nanu vamaiva vibhuta ||
mahi padaghatad vrajati sahasa sanshaya padam | padam vishnor bhramyad bhuja-parigha-rugna-graha-ganam | muhur dyaur dausthyam yatyanibhrita-jata-tadita-tata | jagad rakshayai tvam natasi nanu vamaiva vibhuta ||
जब आप जगत की रक्षा के लिए नृत्य करते हैं, तो आपके पैरों की चोट से पृथ्वी अचानक संकट में पड़ जाती है; आपकी घूमती भुजाओं से ग्रह बिखर जाते हैं और विष्णुपद आकाश डगमगाता है; खुली जटाओं की मार से स्वर्ग बार-बार व्याकुल होता है। सचमुच आपकी प्रभुता उलटे ढंग से काम करती है।
When you dance to protect the world, the earth, struck by your feet, is suddenly in danger; the sky, Vishnu's realm, reels, its planets shattered by your swinging arms; the heavens, their edges lashed by your loose matted hair, are troubled again and again. Truly, your mastery works in contrary ways.
वियद्व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः ।वियद् व्यापी तारा-गण-गुणित-फेनोद्गम-रुचिः ।viyad vyapi tara-gana-gunita-phenodgama-ruchih |प्रवाहो वारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ।प्रवाहो वारां यः पृषत लघु दृष्टः शिरसि ते ।pravaho varam yah prishata laghu drishtah shirasi te |जगद्द्वीपाकारं जलधिवलयं तेन कृतमिति ।जगद् द्वीपाकारं जलधि वलयं तेन कृतमिति ।jagad dwipakaram jaladhi valayam tena kritamiti |अनेनैवोन्नेयं धृतमहिम दिव्यं तव वपुः ॥अनेनैवोन्नेयं धृत महिम दिव्यं तव वपुः ॥anenaivonneyam dhrita mahima divyam tava vapuh ||
viyad vyapi tara-gana-gunita-phenodgama-ruchih | pravaho varam yah prishata laghu drishtah shirasi te | jagad dwipakaram jaladhi valayam tena kritamiti | anenaivonneyam dhrita mahima divyam tava vapuh ||
आकाश में व्याप्त जलधारा, जिसका फेन तारों के समूह से सुंदर लगता है, आपके सिर पर एक बूँद जैसी दिखती है; और उसी धारा ने जगत को समुद्र से घिरे द्वीपों में बाँट दिया। इसी से आपके दिव्य और महान शरीर का अनुमान हो जाता है।
The stream of waters that pervades the sky, its foam made lovely by the hosts of stars, looks like a mere drop on your head; and that same stream made the world into islands ringed by ocean. From this alone one can infer how great and divine your form is.
रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो ।रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो ।rathah kshoni yanta shatadhritiragendro dhanuratho |रथांगे चन्द्रार्कौ रथ-चरण-पाणिः शर इति ।रथांगे चन्द्रार्कौ रथ-चरण-पाणिः शर इति ।rathange chandrarkau ratha-charana-panih shara iti |दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुरतृणमाडम्बर विधिः ।दिधक्षोस्ते कोऽयं त्रिपुर तृणमाडम्बर विधिः ।didhakshoste ko'yam tripura trinamadambara vidhih |विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥विधेयैः क्रीडन्त्यो न खलु परतन्त्राः प्रभुधियः ॥vidheyaih kridantyo na khalu paratantrah prabhudhiyah ||
rathah kshoni yanta shatadhritiragendro dhanuratho | rathange chandrarkau ratha-charana-panih shara iti | didhakshoste ko'yam tripura trinamadambara vidhih | vidheyaih kridantyo na khalu paratantrah prabhudhiyah ||
पृथ्वी रथ, ब्रह्मा सारथी, पर्वतराज धनुष, सूर्य और चंद्रमा पहिये, विष्णु बाण: त्रिपुर रूपी तिनके को जलाने के लिए यह सब आडंबर क्यों? प्रभु की इच्छा अपने साधनों पर निर्भर नहीं होती; वह तो उनसे केवल खेलती है।
The earth your chariot, Brahma your charioteer, the king of mountains your bow, the sun and moon your wheels, Vishnu your arrow: why all this display, when you wished only to burn the straw of Tripura? The Lord's will does not depend on its instruments; it only plays with them.
हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः ।हरिस्ते साहस्रं कमल बलिमाधाय पदयोः ।hariste sahasram kamala balimadhaya padayoh |यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन्नेत्रकमलम् ।यदेकोने तस्मिन् निजमुदहरन् नेत्र कमलम् ।yadekone tasmin nijamudaharan netra kamalam |गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रवपुषा ।गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्र वपुषा ।gato bhaktyudrekah parinatimasau chakra vapusha |त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्ति जगताम् ॥trayanam rakshayai tripurahara jagarti jagatam ||
hariste sahasram kamala balimadhaya padayoh | yadekone tasmin nijamudaharan netra kamalam | gato bhaktyudrekah parinatimasau chakra vapusha | trayanam rakshayai tripurahara jagarti jagatam ||
विष्णु ने आपके चरणों में हजार कमल अर्पित किए, और जब एक कम पड़ा तो अपना कमल-नेत्र निकालकर चढ़ा दिया। हे त्रिपुरारि, वही भक्ति का उफान चक्र बन गया, और अब वे तीनों लोकों की रक्षा के लिए जागते हैं।
Vishnu laid a thousand lotuses at your feet, and when one was missing he plucked out his own lotus eye. That surge of devotion took the form of the discus, and now he stays awake to protect the three worlds, destroyer of Tripura.
क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फलयोगे क्रतुमतां ।क्रतौ सुप्ते जाग्रत् त्वमसि फल योगे क्रतुमतां ।kratau supte jagrat tvamasi phala yoge kratumatam |क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।क्व कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते ।kva karma pradhwastam phalati purusharadhanamrite |अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदान-प्रतिभुवं ।अतस्त्वां सम्प्रेक्ष्य क्रतुषु फलदान-प्रतिभुवं ।atastvam samprekshya kratushu phaladana-pratibhuvam |श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढपरिकरः कर्मसु जनः ॥श्रुतौ श्रद्धां बद्ध्वा दृढ परिकरः कर्मसु जनः ॥shrutau shraddham baddhwa dridha parikarah karmasu janah ||
kratau supte jagrat tvamasi phala yoge kratumatam | kva karma pradhwastam phalati purusharadhanamrite | atastvam samprekshya kratushu phaladana-pratibhuvam | shrutau shraddham baddhwa dridha parikarah karmasu janah ||
यज्ञ समाप्त हो जाने पर आप जागकर यज्ञ करने वालों को फल से जोड़ते हैं; ईश्वर की आराधना के बिना नष्ट हो चुका कर्म फल कैसे देगा? इसलिए आपको यज्ञों के फल का जामिन जानकर लोग वेदों में श्रद्धा रखकर दृढ़ता से कर्मों में लगते हैं।
When the sacrifice is over, you stay awake to join those who offered it to its fruit; how could an act long finished bear fruit without worship of the Lord? So, seeing you as the surety for the fruit of sacrifices, people put their faith in the Vedas and set out firmly on their rites.
क्रियादक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस्तनुभृतां ।क्रिया दक्षो दक्षः क्रतुपतिरधीशस् तनुभृतां ।kriya daksho dakshah kratupatiradhishas tanubhritam |ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुर-गणाः ।ऋषीणामार्त्विज्यं शरणद सदस्याः सुर-गणाः ।rishinamartvijyam sharanada sadasyah sura-ganah |क्रतुभ्रंशस्त्वत्तः क्रतुफल-विधान-व्यसनिनः ।क्रतु भ्रंशस् त्वत्तः क्रतुफल-विधान-व्यसनिनः ।kratu bhranshas tvattah kratuphala-vidhana-vyasaninah |ध्रुवं कर्तुः श्रद्धाविधुरमभिचाराय हि मखाः ॥ध्रुवं कर्तुः श्रद्धा विधुरमभिचाराय हि मखाः ॥dhruvam kartuh shraddha vidhuramabhicharaya hi makhah ||
kriya daksho dakshah kratupatiradhishas tanubhritam | rishinamartvijyam sharanada sadasyah sura-ganah | kratu bhranshas tvattah kratuphala-vidhana-vyasaninah | dhruvam kartuh shraddha vidhuramabhicharaya hi makhah ||
कर्मकांड में कुशल, प्रजापति दक्ष यज्ञ के स्वामी थे; ऋषि पुरोहित थे, देवगण सभासद; फिर भी हे शरणद, फल की लालसा वाला वह यज्ञ आपके द्वारा नष्ट हुआ। निश्चय ही श्रद्धाहीन कर्ता के लिए यज्ञ अनिष्टकारी होते हैं।
Daksha, skilled in rites, lord of beings, was master of the sacrifice; the rishis were its priests, the hosts of gods its assembly; yet, giver of refuge, that sacrifice, so eager for its fruit, was ruined by you. Surely sacrifices bring harm to the one who performs them without faith.
प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं ।प्रजानाथं नाथ प्रसभमभिकं स्वां दुहितरं ।prajanatham natha prasabhamabhikam swam duhitaram |गतं रोहिद् भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।गतं रोहिद् भूतां रिरमयिषुमृष्यस्य वपुषा ।gatam rohid bhutam riramayishumrishyasya vapusha |धनुष्पाणेर्यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं ।धनुष्पाणेर् यातं दिवमपि सपत्राकृतममुं ।dhanushpaner yatam divamapi sapatrakritamamum |त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याधरभसः ॥त्रसन्तं तेऽद्यापि त्यजति न मृगव्याध रभसः ॥trasantam te'dyapi tyajati na mrigavyadha rabhasah ||
prajanatham natha prasabhamabhikam swam duhitaram | gatam rohid bhutam riramayishumrishyasya vapusha | dhanushpaner yatam divamapi sapatrakritamamum | trasantam te'dyapi tyajati na mrigavyadha rabhasah ||
हे नाथ, जब प्रजापति काम से भरकर हिरण का रूप धरकर अपनी ही पुत्री के पीछे भागे, जो हिरणी बन गई थी, तब धनुषधारी आपने उन्हें बाण से बेध दिया; और आज भी, आकाश में भाग जाने पर भी, शिकारी रूप आपका वेग उन्हें डराता पीछा नहीं छोड़ता।
Lord, when Prajapati, overcome by desire, pursued his own daughter, who had become a doe, taking the form of a stag, you, bow in hand, pierced him with your arrow; and even now, though he fled into the sky, the fury of you the hunter does not leave him in his fear.
स्वलावण्याशंसा धृतधनुषमह्नाय तृणवत् ।स्वलावण्याशंसा धृत धनुषमह्नाय तृणवत् ।swalavanyashansa dhrita dhanushamahnaya trinavat |पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।पुरः प्लुष्टं दृष्ट्वा पुरमथन पुष्पायुधमपि ।purah plushtam drishtva puramathana pushpayudhamapi |यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत-देहार्ध-घटनात् ।यदि स्त्रैणं देवी यमनिरत-देहार्ध-घटनात् ।yadi strainam devi yamanirata-dehardha-ghatanat |अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥अवैति त्वामद्धा बत वरद मुग्धा युवतयः ॥avaiti tvamaddha bata varada mugdha yuvatayah ||
swalavanyashansa dhrita dhanushamahnaya trinavat | purah plushtam drishtva puramathana pushpayudhamapi | yadi strainam devi yamanirata-dehardha-ghatanat | avaiti tvamaddha bata varada mugdha yuvatayah ||
हे पुरारि, हे वरद, देवी ने अपनी सुंदरता पर गर्व करने वाले, पुष्प-बाण धारी कामदेव को धनुष उठाते ही अपने सामने तिनके की तरह जलते देखा। फिर भी यदि आधे शरीर से जुड़े होने के कारण वे आपको, जो संयम में लीन हैं, स्त्री-आसक्त समझती हैं, तो सचमुच युवतियाँ भोली होती हैं।
Destroyer of the cities, giver of boons: the Goddess saw Kama, the flower-armed god proud of his beauty, burnt before her like straw the moment he raised his bow against you. If, because she shares half your body, she still thinks you a man given to women, you who are wholly devoted to self-restraint, then alas, young women are simple.
श्मशानेष्वाक्रीडा स्मरहर पिशाचाः सहचराः ।shmashaneshwakrida smarahara pishachah sahacharah |चिता-भस्मालेपः स्रगपि नृकरोटी-परिकरः ।chita-bhasmalepah sragapi nrikaroti-parikarah |अमंगल्यं शीलं तव भवतु नामैवमखिलं ।amangalyam shilam tava bhavatu namaivamakhilam |तथापि स्मर्तॄणां वरद परमं मंगलमसि ॥tathapi smartrinam varada paramam mangalamasi ||
shmashaneshwakrida smarahara pishachah sahacharah | chita-bhasmalepah sragapi nrikaroti-parikarah | amangalyam shilam tava bhavatu namaivamakhilam | tathapi smartrinam varada paramam mangalamasi ||
हे कामारि, श्मशान आपकी क्रीड़ा-भूमि है, पिशाच आपके साथी, चिता की भस्म आपका लेप, और मनुष्य की खोपड़ियों की माला आपका आभूषण। आपका सारा आचरण भले ही अमंगल हो; फिर भी, हे वरद, स्मरण करने वालों के लिए आप परम मंगल हैं।
Destroyer of Kama, you play in cremation grounds, ghouls are your companions, the ashes of the pyre are your ointment, and your garland is of human skulls. Let all your ways be inauspicious; still, giver of boons, for those who remember you, you are supreme auspiciousness.
मनः प्रत्यक्चित्ते सविधमवधायात्तमरुतः ।मनः प्रत्यक् चित्ते सविधमवधायात्त मरुतः ।manah pratyak chitte savidhamavadhayatta marutah |प्रहृष्यद्रोमाणः प्रमद-सलिलोत्संगति-दृशः ।प्रहृष्यद् रोमाणः प्रमद-सलिलोत्संगति-दृशः ।prahrishyad romanah pramada-salilotsangati-drishah |यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये ।यदालोक्याह्लादं ह्रद इव निमज्यामृतमये ।yadalokyahladam hrada iva nimajyamritamaye |दधत्यन्तस्तत्त्वं किमपि यमिनस्तत् किल भवान् ॥दधत्यन्तस् तत्त्वं किमपि यमिनस् तत् किल भवान् ॥dadhatyantas tattvam kimapi yaminas tat kila bhavan ||
manah pratyak chitte savidhamavadhayatta marutah | prahrishyad romanah pramada-salilotsangati-drishah | yadalokyahladam hrada iva nimajyamritamaye | dadhatyantas tattvam kimapi yaminas tat kila bhavan ||
जो योगी विधि से प्राण को रोककर मन को भीतर के आत्मा में लगाते हैं, आनंद से रोमांचित और आनंद के आँसुओं से भरे नेत्रों वाले होकर किसी भीतरी तत्व को देखते हैं और अमृत के सरोवर में नहाने जैसा आनंद पाते हैं: वह आप ही हैं।
Yogis who draw in the breath as taught and fix the mind on the inner self, their hair on end with joy and their eyes brimming with tears of bliss, behold an inner truth and feel delight as if bathed in a lake of nectar: that indeed is you.
त्वमर्कस्त्वं सोमस्त्वमसि पवनस्त्वंहुतवह ।त्वमर्कस् त्वं सोमस् त्वमसि पवनस् त्वंहुतवह ।tvamarkas tvam somas tvamasi pavanas tvanhutavaha |त्वमापस्त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।त्वमापस् त्वं व्योम त्वमु धरणिरात्मा त्वमिति च ।tvamapas tvam vyoma tvamu dharaniratma tvamiti cha |परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं ।परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणता बिभ्रतु गिरं ।parichchhinnamevam tvayi parinata bibhratu giram |न विद्मस्तत्तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि ॥न विद्मस् तत् तत्त्वं वयमिह तु यत् त्वं न भवसि ॥na vidmas tat tattvam vayamiha tu yat tvam na bhavasi ||
tvamarkas tvam somas tvamasi pavanas tvanhutavaha | tvamapas tvam vyoma tvamu dharaniratma tvamiti cha | parichchhinnamevam tvayi parinata bibhratu giram | na vidmas tat tattvam vayamiha tu yat tvam na bhavasi ||
आप सूर्य हैं, आप चंद्रमा हैं, आप पवन हैं, आप अग्नि हैं; आप जल हैं, आकाश हैं, पृथ्वी हैं और आप ही आत्मा हैं: ज्ञानी इस प्रकार सीमित शब्दों में आपका वर्णन करें। पर हम इस संसार में ऐसा कोई तत्व नहीं जानते जो आप न हों।
You are the sun, you are the moon, you are the wind, you are the fire; you are the waters, the sky, the earth, and you are the self: so the wise speak of you in limited words. But we know of nothing in this world that you are not.
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान् ।त्रयीं तिस्रो वृत्तीस् त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान् ।trayim tisro vrittis tribhuvanamatho trinapi suran |नकाराद्यैर्वर्णैस्त्रिभिरभिदधत् तीर्णविकृति ।नकाराद्यैर् वर्णैस् त्रिभिरभिदधत् तीर्ण विकृति ।nakaradyair varnais tribhirabhidadhat tirna vikriti |तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः ।तुरीयं ते धाम ध्वनिभिरवरुन्धानमणुभिः ।turiyam te dhama dhwanibhiravarundhanamanubhih |समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदम् ॥samastam vyastam tvam sharanada grinatyomiti padam ||
trayim tisro vrittis tribhuvanamatho trinapi suran | nakaradyair varnais tribhirabhidadhat tirna vikriti | turiyam te dhama dhwanibhiravarundhanamanubhih | samastam vyastam tvam sharanada grinatyomiti padam ||
हे शरणद, ॐ अपने तीन अक्षरों अ, उ और म से तीनों वेदों, तीनों अवस्थाओं, तीनों लोकों और तीनों देवों को कहता है, और अपनी सूक्ष्म ध्वनि से विकारों से परे आपके चौथे धाम तक पहुँचता है; यह समस्त और व्यस्त दोनों रूपों में आपकी स्तुति करता है।
Giver of refuge, the syllable Om, through its three letters A, U and M, names the three Vedas, the three states, the three worlds and the three gods, and through its subtle sound reaches your fourth abode, beyond all change; it praises you both whole and in parts.
भवः शर्वो रुद्रः पशुपतिरथोग्रः सहमहान् ।bhavah sharvo rudrah pashupatirathograh sahamahan |तथा भीमेशानाविति यदभिधानाष्टकमिदम् ।tatha bhimeshanaviti yadabhidhanashtakamidam |अमुष्मिन् प्रत्येकं प्रविचरति देव श्रुतिरपि ।amushmin pratyekam pravicharati deva shrutirapi |प्रियायास्मैधाम्ने प्रणिहित-नमस्योऽस्मि भवते ॥priyayasmaidhamne pranihita-namasyo'smi bhavate ||
bhavah sharvo rudrah pashupatirathograh sahamahan | tatha bhimeshanaviti yadabhidhanashtakamidam | amushmin pratyekam pravicharati deva shrutirapi | priyayasmaidhamne pranihita-namasyo'smi bhavate ||
भव, शर्व, रुद्र, पशुपति, उग्र, महादेव, भीम और ईशान: आपके इन आठ नामों में से हर एक में वेद भी विचरते हैं। प्रिय और तेजोमय आपको मैं प्रणाम करता हूँ।
Bhava, Sharva, Rudra, Pashupati, Ugra, Mahadeva, Bhima and Ishana: even the Veda moves through each of these eight names of yours. To you, dear and radiant, I offer my salutation.
नमो नेदिष्ठाय प्रियदव दविष्ठाय च नमो ।namo nedishthaya priyadava davishthaya cha namo |नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर महिष्ठाय च नमः ।namah kshodishthaya smarahara mahishthaya cha namah |नमो वर्षिष्ठाय त्रिनयन यविष्ठाय च नमो ।namo varshishthaya trinayana yavishthaya cha namo |नमः सर्वस्मै ते तदिदमिति शर्वाय च नमः ॥namah sarvasmai te tadidamiti sharvaya cha namah ||
namo nedishthaya priyadava davishthaya cha namo | namah kshodishthaya smarahara mahishthaya cha namah | namo varshishthaya trinayana yavishthaya cha namo | namah sarvasmai te tadidamiti sharvaya cha namah ||
निकटतम और दूरतम, एकांत वन के प्रेमी, आपको नमस्कार; हे कामारि, सूक्ष्मतम और महत्तम को नमस्कार; हे त्रिनेत्र, वृद्धतम और युवतम को नमस्कार; सब कुछ होने वाले आपको, और "यह" और "वह" दोनों होने वाले शर्व को नमस्कार।
Salutations to you, the nearest and the farthest, who loves the lonely places; destroyer of Kama, salutations to the smallest and the greatest; three-eyed one, salutations to the eldest and the youngest; salutations to you who are all, and to Sharva who is both this and that.
बहुल-रजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः ।bahula-rajase vishwotpattau bhavaya namo namah |प्रबल-तमसे तत् संहारे हराय नमो नमः ।prabala-tamase tat sanhare haraya namo namah |जन-सुखकृते सत्त्वोद्रिक्तौ मृडाय नमो नमः ।jana-sukhakrite sattvodriktau mridaya namo namah |प्रमहसि पदे निस्त्रैगुण्ये शिवाय नमो नमः ॥pramahasi pade nistraigunye shivaya namo namah ||
bahula-rajase vishwotpattau bhavaya namo namah | prabala-tamase tat sanhare haraya namo namah | jana-sukhakrite sattvodriktau mridaya namo namah | pramahasi pade nistraigunye shivaya namo namah ||
विश्व की रचना में रजोगुण से भरे भव को बार-बार नमस्कार; उसके संहार में तमोगुण से भरे हर को बार-बार नमस्कार; लोगों को सुख देने में सत्त्वगुण से भरे मृड को बार-बार नमस्कार; और तीनों गुणों से परे तेजोमय पद में स्थित शिव को बार-बार नमस्कार।
Salutations again and again to Bhava, full of rajas, in creating the universe; to Hara, full of tamas, in destroying it; to Mrida, full of sattva, in giving people happiness; and to Shiva, in the radiant state beyond the three gunas.
कृश-परिणति-चेतः क्लेशवश्यं क्व चेदं ।कृश-परिणति-चेतः क्लेश वश्यं क्व चेदं ।krisha-parinati-chetah klesha vashyam kva chedam |क्व च तव गुण-सीमोल्लंघिनी शश्वदृद्धिः ।क्व च तव गुण-सीमोल्लंघिनी शश्वदृद्धिः ।kva cha tava guna-simollanghini shashwadriddhih |इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद् ।इति चकितममन्दीकृत्य मां भक्तिराधाद् ।iti chakitamamandikritya mam bhaktiradhad |वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम् ॥वरद चरणयोस्ते वाक्य-पुष्पोपहारम् ॥varada charanayoste vakya-pushpopaharam ||
krisha-parinati-chetah klesha vashyam kva chedam | kva cha tava guna-simollanghini shashwadriddhih | iti chakitamamandikritya mam bhaktiradhad | varada charanayoste vakya-pushpopaharam ||
कहाँ दुर्बल और क्लेशों के वश में मेरा मन, और कहाँ गुणों की सीमा लाँघने वाली आपकी सदा बढ़ने वाली महिमा! इससे भयभीत होने पर भी भक्ति ने मुझे निर्भय करके, हे वरद, आपके चरणों में शब्दों के फूलों की यह भेंट रखवाई।
How far apart are my mind, poor in growth and ruled by affliction, and your glory, ever-growing and beyond the bounds of all qualities! Though this made me afraid, devotion made me bold and set at your feet, giver of boons, this offering of flowers of words.
असित-गिरि-समं स्यात् कज्जलं सिन्धु-पात्रे ।asita-giri-samam syat kajjalam sindhu-patre |सुर-तरुवर-शाखा लेखनी पत्रमुर्वी ।sura-taruvara-shakha lekhani patramurvi |लिखति यदि गृहीत्वा शारदा सर्वकालं ।likhati yadi grihitva sharada sarvakalam |तदपि तव गुणानामीश पारं न याति ॥tadapi tava gunanamisha param na yati ||
asita-giri-samam syat kajjalam sindhu-patre | sura-taruvara-shakha lekhani patramurvi | likhati yadi grihitva sharada sarvakalam | tadapi tava gunanamisha param na yati ||
यदि काले पर्वत जितना काजल स्याही हो, समुद्र दवात हो, कल्पवृक्ष की शाखा कलम हो, पूरी पृथ्वी कागज हो, और सरस्वती सदा लिखती रहें, तब भी, हे ईश, वे आपके गुणों का पार नहीं पा सकतीं।
If the ink were a mountain of black collyrium in the ocean for its pot, the pen a branch of the wish-fulfilling tree, the page the whole earth, and Sharada, goddess of learning, wrote for all time, even then, Lord, she would not reach the end of your qualities.
असुरसुरमुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दुमौले- ।असुर सुर मुनीन्द्रैरर्चितस्येन्दु मौले- ।asura sura munindrairarchitasyendu maule- |ग्रथित-गुणमहिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।ग्रथित-गुण महिम्नो निर्गुणस्येश्वरस्य ।grathita-guna mahimno nirgunasyeshwarasya |सकल-गण-वरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानः ।सकल-गण-वरिष्ठः पुष्पदन्ताभिधानः ।sakala-gana-varishthah pushpadantabhidhanah |रुचिरमलघुवृत्तैः स्तोत्रमेतच्चकार ॥रुचिरमलघु वृत्तैः स्तोत्रमेतच् चकार ॥ruchiramalaghu vrittaih stotrametach chakara ||
asura sura munindrairarchitasyendu maule- | grathita-guna mahimno nirgunasyeshwarasya | sakala-gana-varishthah pushpadantabhidhanah | ruchiramalaghu vrittaih stotrametach chakara ||
सब गणों में श्रेष्ठ पुष्पदंत ने असुरों, देवताओं और मुनियों द्वारा पूजित, चंद्रमौलि, निर्गुण ईश्वर की गुंथी हुई गुण-महिमा का यह स्तोत्र सुंदर बड़े छंदों में रचा।
Pushpadanta, foremost of all the ganas, composed this hymn in fine long metres to the moon-crowned Lord, worshipped by asuras, gods and great sages, whose glories are woven together though he is beyond all qualities.
अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् ।अहरहरनवद्यं धूर्जटेः स्तोत्रमेतत् ।aharaharanavadyam dhurjateh stotrametat |पठति परमभक्त्या शुद्ध-चित्तः पुमान् यः ।पठति परम भक्त्या शुद्ध-चित्तः पुमान् यः ।pathati parama bhaktya shuddha-chittah puman yah |स भवति शिवलोके रुद्रतुल्यस्तथाऽत्र ।स भवति शिवलोके रुद्र तुल्यस् तथाऽत्र ।sa bhavati shivaloke rudra tulyas tatha'tra |प्रचुरतर-धनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥प्रचुरतर-धनायुः पुत्रवान् कीर्तिमांश्च ॥prachuratara-dhanayuh putravan kirtimanshcha ||
aharaharanavadyam dhurjateh stotrametat | pathati parama bhaktya shuddha-chittah puman yah | sa bhavati shivaloke rudra tulyas tatha'tra | prachuratara-dhanayuh putravan kirtimanshcha ||
जो शुद्ध मन से धूर्जटि (शिव) के इस निर्दोष स्तोत्र का प्रतिदिन परम भक्ति से पाठ करता है, वह शिवलोक में रुद्र के समान होता है, और यहाँ भी प्रचुर धन, आयु, संतान और कीर्ति पाता है।
Whoever, pure in mind, recites this faultless hymn to Dhurjati day after day with great devotion becomes equal to Rudra in Shiva's world, and here gains abundant wealth, long life, children and fame.
महेशान्नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।महेशान् नापरो देवो महिम्नो नापरा स्तुतिः ।maheshan naparo devo mahimno napara stutih |अघोरान्नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥अघोरान् नापरो मन्त्रो नास्ति तत्त्वं गुरोः परम् ॥aghoran naparo mantro nasti tattvam guroh param ||
maheshan naparo devo mahimno napara stutih | aghoran naparo mantro nasti tattvam guroh param ||
महेश से बढ़कर कोई देव नहीं, महिम्न से बढ़कर कोई स्तुति नहीं, अघोर से बढ़कर कोई मंत्र नहीं, और गुरु से बढ़कर कोई तत्व नहीं।
There is no god beyond Mahesha, no hymn beyond the Mahimna, no mantra beyond the Aghora, and no truth higher than the guru.
दीक्षा दानं तपस्तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।दीक्षा दानं तपस् तीर्थं ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः ।diksha danam tapas tirtham gyanam yagadikah kriyah |महिम्नस्तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥महिम्नस् तव पाठस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥mahimnas tava pathasya kalam narhanti shodashim ||
diksha danam tapas tirtham gyanam yagadikah kriyah | mahimnas tava pathasya kalam narhanti shodashim ||
दीक्षा, दान, तप, तीर्थ, ज्ञान और यज्ञ आदि कर्म: ये सब आपके महिम्न-पाठ की सोलहवीं कला के बराबर भी नहीं।
Initiation, charity, austerity, pilgrimage, knowledge and sacrificial rites: none of these is worth a sixteenth part of reciting your Mahimna.
कुसुमदशन-नामा सर्व-गन्धर्व-राजः ।कुसुमदशन-नामा सर्व-गन्धर्व-राजः ।kusumadashana-nama sarva-gandharva-rajah |शशिधरवर-मौलेर्देवदेवस्य दासः ।शशिधरवर-मौलेर् देवदेवस्य दासः ।shashidharavara-mauler devadevasya dasah |स खलु निज-महिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् ।स खलु निज-महिम्नो भ्रष्ट एवास्य रोषात् ।sa khalu nija-mahimno bhrashta evasya roshat |स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्य-दिव्यं महिम्नः ॥स्तवनमिदमकार्षीद् दिव्य-दिव्यं महिम्नः ॥stavanamidamakarshid divya-divyam mahimnah ||
kusumadashana-nama sarva-gandharva-rajah | shashidharavara-mauler devadevasya dasah | sa khalu nija-mahimno bhrashta evasya roshat | stavanamidamakarshid divya-divyam mahimnah ||
सब गंधर्वों के राजा कुसुमदशन (पुष्पदंत), चंद्रमौलि देवाधिदेव के दास, उन्हीं के क्रोध से अपनी महिमा से गिर गए, और तब उन्होंने उनकी महिमा का यह परम दिव्य स्तोत्र रचा।
The king of all gandharvas, named Kusumadashana, servant of the god of gods whose crown bears the crescent moon, fell from his own glory through the Lord's anger, and so composed this most divine hymn of his greatness.
सुरवरमुनिपूज्यं स्वर्गमोक्षैकहेतुं ।सुरवर मुनि पूज्यं स्वर्ग मोक्षैक हेतुं ।suravara muni pujyam swarga mokshaika hetum |पठति यदि मनुष्यः प्रांजलिर्नान्य-चेताः ।पठति यदि मनुष्यः प्रांजलिर् नान्य-चेताः ।pathati yadi manushyah pranjalir nanya-chetah |व्रजति शिव-समीपं किन्नरैः स्तूयमानः ।व्रजति शिव-समीपं किन्नरैः स्तूयमानः ।vrajati shiva-samipam kinnaraih stuyamanah |स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्तप्रणीतम् ॥स्तवनमिदममोघं पुष्पदन्त प्रणीतम् ॥stavanamidamamogham pushpadanta pranitam ||
suravara muni pujyam swarga mokshaika hetum | pathati yadi manushyah pranjalir nanya-chetah | vrajati shiva-samipam kinnaraih stuyamanah | stavanamidamamogham pushpadanta pranitam ||
देवताओं और मुनियों द्वारा पूजित, स्वर्ग और मोक्ष के एकमात्र कारण, पुष्पदंत रचित इस अमोघ स्तोत्र का जो मनुष्य हाथ जोड़कर एकाग्र मन से पाठ करता है, वह किन्नरों द्वारा प्रशंसित होकर शिव के समीप जाता है।
If a person recites with joined palms and a single mind this unfailing hymn composed by Pushpadanta, honoured by gods and great sages, the one cause of heaven and liberation, they go to Shiva's presence, praised by the kinnaras.
आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्व-भाषितम् ।आसमाप्तमिदं स्तोत्रं पुण्यं गन्धर्व-भाषितम् ।asamaptamidam stotram punyam gandharva-bhashitam |अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वरवर्णनम् ॥अनौपम्यं मनोहारि सर्वमीश्वर वर्णनम् ॥anaupamyam manohari sarvamishwara varnanam ||
asamaptamidam stotram punyam gandharva-bhashitam | anaupamyam manohari sarvamishwara varnanam ||
गंधर्व द्वारा कहा गया यह पवित्र स्तोत्र यहाँ पूर्ण हुआ: अनुपम, मन को हरने वाला, पूरा का पूरा ईश्वर का वर्णन।
Here ends this holy hymn spoken by the gandharva: matchless, enchanting, all of it a description of the Lord.
इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमच्छंकर-पादयोः ।ityesha vanmayi puja shrimachchhankara-padayoh |अर्पिता तेन देवेशः प्रीयतां मे सदाशिवः ॥arpita tena deveshah priyatam me sadashivah ||
ityesha vanmayi puja shrimachchhankara-padayoh | arpita tena deveshah priyatam me sadashivah ||
इस प्रकार वाणी से की गई यह पूजा श्री शंकर के चरणों में अर्पित है; इससे देवेश सदाशिव मुझ पर प्रसन्न हों।
Thus this worship made of words is offered at the feet of the glorious Shankara; through it may Sadashiva, lord of the gods, be pleased with me.
तव तत्त्वं न जानामि कीदृशोऽसि महेश्वर ।tava tattvam na janami kidrisho'si maheshwara |यादृशोऽसि महादेव तादृशाय नमो नमः ॥yadrisho'si mahadeva tadrishaya namo namah ||
tava tattvam na janami kidrisho'si maheshwara | yadrisho'si mahadeva tadrishaya namo namah ||
हे महेश्वर, मैं आपका तत्व नहीं जानता कि आप कैसे हैं; हे महादेव, आप जैसे भी हैं, वैसे आपको बार-बार नमस्कार।
I do not know your true nature, Maheshvara, or what you are like; Mahadeva, whatever you are, to that I bow again and again.
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन्नरः ।एककालं द्विकालं वा त्रिकालं यः पठेन् नरः ।ekakalam dwikalam va trikalam yah pathen narah |सर्वपाप-विनिर्मुक्तः शिव लोके महीयते ॥सर्वपाप-विनिर्मुक्तः शिव लोके महीयते ॥sarvapapa-vinirmuktah shiva loke mahiyate ||
ekakalam dwikalam va trikalam yah pathen narah | sarvapapa-vinirmuktah shiva loke mahiyate ||
जो इसका दिन में एक, दो या तीन बार पाठ करता है, वह सब पापों से मुक्त होकर शिवलोक में सम्मान पाता है।
Whoever recites it once, twice or three times a day is freed from all sins and is honoured in Shiva's world.
श्री पुष्पदन्त-मुख-पंकज-निर्गतेन ।श्री पुष्पदन्त-मुख-पंकज-निर्गतेन ।shri pushpadanta-mukha-pankaja-nirgatena |स्तोत्रेण किल्बिष-हरेण हर-प्रियेण ।स्तोत्रेण किल्बिष-हरेण हर-प्रियेण ।stotrena kilbisha-harena hara-priyena |कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन ।कण्ठस्थितेन पठितेन समाहितेन ।kanthasthitena pathitena samahitena |सुप्रीणितो भवति भूतपतिर्महेशः ॥सुप्रीणितो भवति भूतपतिर् महेशः ॥suprinito bhavati bhutapatir maheshah ||
shri pushpadanta-mukha-pankaja-nirgatena | stotrena kilbisha-harena hara-priyena | kanthasthitena pathitena samahitena | suprinito bhavati bhutapatir maheshah ||
श्री पुष्पदंत के मुख कमल से निकले, पापों को हरने वाले, हर को प्रिय इस स्तोत्र को कंठस्थ करके, पढ़कर और एकाग्र मन से धारण करने पर भूतपति महेश भली-भाँति प्रसन्न होते हैं।
Through this hymn that came from the lotus mouth of Pushpadanta, which takes away sin and is dear to Hara, learned by heart, recited and held in a collected mind, Mahesha, lord of beings, is well pleased.