Purusha Suktam in English

सहस्रशीर्षा पुरुषः ।सहस्रशीर्षा पुरुषः ।sahasrashirsha purushah |सहस्राक्षः सहस्रपात् ।सहस्राक्षः सहस्रपात् ।sahasrakshah sahasrapat |स भूमिं विश्वतो वृत्वा ।स भूमिं विश्वतो वृत्वा ।sa bhumim vishwato vritva |अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम् ॥atyatishthad dashangulam ||

sahasrashirsha purushah | sahasrakshah sahasrapat | sa bhumim vishwato vritva | atyatishthad dashangulam ||

पुरुष के हज़ार सिर, हज़ार आँखें और हज़ार पैर हैं। वे पृथ्वी को सब ओर से ढककर उससे दस अंगुल आगे तक स्थित हैं।

The Purusha has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet. Covering the earth on every side, he extends beyond it by ten fingers' breadth.

पुरुष एवेदग्ं सर्वम् ।पुरुष एवेदग्ं सर्वम् ।purusha evedagm sarvam |यद्भूतं यच्च भव्यम् ।यद् भूतं यच्च भव्यम् ।yad bhutam yachcha bhavyam |उतामृतत्वस्येशानः ।उतामृतत्वस्येशानः ।utamritatvasyeshanah |यदन्नेनातिरोहति ॥यदन्नेनातिरोहति ॥yadannenatirohati ||

purusha evedagm sarvam | yad bhutam yachcha bhavyam | utamritatvasyeshanah | yadannenatirohati ||

यह सब कुछ पुरुष ही है, जो हो चुका है और जो होगा। वे अमरता के स्वामी हैं, और अन्न से बढ़ने वाली हर वस्तु के भी।

The Purusha alone is all this, what has been and what will be. He is the lord of immortality, and of all that grows by food.

एतावानस्य महिमा ।etavanasya mahima |अतो ज्यायाग्श्च पूरुषः ।ato jyayagshcha purushah |पादोऽस्य विश्वा भूतानि ।pado'sya vishwa bhutani |त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥tripadasyamritam divi ||

etavanasya mahima | ato jyayagshcha purushah | pado'sya vishwa bhutani | tripadasyamritam divi ||

इतनी उनकी महिमा है, और पुरुष इससे भी बड़े हैं। सब प्राणी उनका एक चौथाई भाग हैं; उनके तीन चौथाई भाग स्वर्ग में अमर हैं।

Such is his greatness, and the Purusha is greater still. All beings are one quarter of him; three quarters of him are immortal in heaven.

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः ।त्रिपादूर्ध्व उदैत् पुरुषः ।tripadurdhwa udait purushah |पादोऽस्येहाऽऽभवात्पुनः ।पादोऽस्येहाऽऽभवात् पुनः ।pado'syeha''bhavat punah |ततो विष्वङ्व्यक्रामत् ।ततो विष्वङ् व्यक्रामत् ।tato vishwan vyakramat |साशनानशने अभि ॥साशनानशने अभि ॥sashananashane abhi ||

tripadurdhwa udait purushah | pado'syeha''bhavat punah | tato vishwan vyakramat | sashananashane abhi ||

तीन चौथाई भाग से पुरुष ऊपर उठे; उनका एक चौथाई भाग यहाँ फिर प्रकट हुआ। वहाँ से वे खाने वाले और न खाने वाले, सब पर चारों ओर फैल गए।

With three quarters the Purusha rose on high; one quarter of him came to be here again. From there he spread out in every direction, over what eats and what does not eat.

तस्माद्विराडजायत ।तस्माद् विराडजायत ।tasmad viradajayata |विराजो अधि पूरुषः ।विराजो अधि पूरुषः ।virajo adhi purushah |स जातो अत्यरिच्यत ।स जातो अत्यरिच्यत ।sa jato atyarichyata |पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥पश्चाद् भूमिमथो पुरः ॥pashchad bhumimatho purah ||

tasmad viradajayata | virajo adhi purushah | sa jato atyarichyata | pashchad bhumimatho purah ||

उनसे विराट उत्पन्न हुए, और विराट से पुरुष। जन्म लेकर वे पृथ्वी के पीछे और आगे, उससे भी आगे फैल गए।

From him Viraj was born, and from Viraj the Purusha. Once born, he reached beyond the earth, behind and in front.

यत्पुरुषेण हविषा ।यत् पुरुषेण हविषा ।yat purushena havisha |देवा यज्ञमतन्वत ।देवा यज्ञमतन्वत ।deva yagyamatanvata |वसंतो अस्यासीदाज्यम् ।वसंतो अस्यासीदाज्यम् ।vasanto asyasidajyam |ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥grishma idhmah sharaddhavih ||

yat purushena havisha | deva yagyamatanvata | vasanto asyasidajyam | grishma idhmah sharaddhavih ||

जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसंत उसका घी था, ग्रीष्म उसका ईंधन, और शरद उसकी आहुति।

When the gods performed the sacrifice with the Purusha as the offering, spring was its ghee, summer its fuel, autumn its oblation.

सप्तास्यासन्परिधयः ।सप्तास्यासन् परिधयः ।saptasyasan paridhayah |त्रिः सप्त समिधः कृताः ।त्रिः सप्त समिधः कृताः ।trih sapta samidhah kritah |देवा यद्यज्ञं तन्वानाः ।देवा यद् यज्ञं तन्वानाः ।deva yad yagyam tanvanah |अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥abadhnan purusham pashum ||

saptasyasan paridhayah | trih sapta samidhah kritah | deva yad yagyam tanvanah | abadhnan purusham pashum ||

सात उसकी परिधियाँ थीं, इक्कीस उसकी समिधाएँ, जब यज्ञ करते देवताओं ने पुरुष को पशु के रूप में बाँधा।

Seven were its enclosing sticks, thrice seven its kindling sticks, when the gods, performing the sacrifice, bound the Purusha as the victim.

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् ।tam yagyam barhishi praukshan |पुरुषं जातमग्रतः ।purusham jatamagratah |तेन देवा अयजन्त ।tena deva ayajanta |साध्या ऋषयश्च ये ॥sadhya rishayashcha ye ||

tam yagyam barhishi praukshan | purusham jatamagratah | tena deva ayajanta | sadhya rishayashcha ye ||

उन्होंने उस यज्ञ रूप पुरुष को, जो आरंभ में उत्पन्न हुए, कुशा पर अभिषिक्त किया; उनसे देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया।

They consecrated on the sacred grass that sacrifice, the Purusha born in the beginning; with him the gods sacrificed, and the Sadhyas and the seers.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ।तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ।tasmad yagyat sarvahutah |संभृतं पृषदाज्यम् ।संभृतं पृषदाज्यम् ।sambhritam prishadajyam |पशूग्स्ताग्श्चक्रे वायव्यान् ।पशूग्स्ताग्श्चक्रे वायव्यान् ।pashugstagshchakre vayavyan |आरण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥आरण्यान् ग्राम्याश्च ये ॥aranyan gramyashcha ye ||

tasmad yagyat sarvahutah | sambhritam prishadajyam | pashugstagshchakre vayavyan | aranyan gramyashcha ye ||

उस यज्ञ से, जिसमें सब कुछ आहुत हुआ, दही मिला घी एकत्र हुआ। उससे वायु में रहने वाले जीव, और वन और गाँव के पशु बने।

From that sacrifice, in which everything was offered, the ghee mixed with curd was gathered. He made the creatures of the air, and the animals of the forest and of the village.

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ।तस्माद् यज्ञात् सर्वहुतः ।tasmad yagyat sarvahutah |ऋचः सामानि जज्ञिरे ।ऋचः सामानि जज्ञिरे ।richah samani jagyire |छन्दाग्ंसि जज्ञिरे तस्मात् ।छन्दाग्ंसि जज्ञिरे तस्मात् ।chhandagnsi jagyire tasmat |यजुस्तस्मादजायत ॥यजुस् तस्मादजायत ॥yajus tasmadajayata ||

tasmad yagyat sarvahutah | richah samani jagyire | chhandagnsi jagyire tasmat | yajus tasmadajayata ||

उस यज्ञ से, जिसमें सब कुछ आहुत हुआ, ऋग्वेद की ऋचाएँ और सामवेद के गान उत्पन्न हुए; उससे छंद उत्पन्न हुए, और उससे यजुर्वेद उत्पन्न हुआ।

From that sacrifice, in which everything was offered, the hymns of the Rig and the chants of the Sama were born; the metres were born from it, and from it the Yajus was born.

तस्मादश्वा अजायन्त ।तस्मादश्वा अजायन्त ।tasmadashwa ajayanta |ये के चोभयादतः ।ये के चोभयादतः ।ye ke chobhayadatah |गावो ह जज्ञिरे तस्मात् ।गावो ह जज्ञिरे तस्मात् ।gavo ha jagyire tasmat |तस्माज्जाता अजावयः ॥तस्माज् जाता अजावयः ॥tasmaj jata ajavayah ||

tasmadashwa ajayanta | ye ke chobhayadatah | gavo ha jagyire tasmat | tasmaj jata ajavayah ||

उससे घोड़े उत्पन्न हुए, और दोनों जबड़ों में दाँत वाले सब पशु; उससे गायें उत्पन्न हुईं, और उससे बकरियाँ और भेड़ें।

From it horses were born, and all animals with teeth in both jaws; from it cows were born, and from it goats and sheep.

यत्पुरुषं व्यदधुः ।यत् पुरुषं व्यदधुः ।yat purusham vyadadhuh |कतिधा व्यकल्पयन् ।कतिधा व्यकल्पयन् ।katidha vyakalpayan |मुखं किमस्य कौ बाहू ।मुखं किमस्य कौ बाहू ।mukham kimasya kau bahu |कावूरू पादावुच्येते ॥कावूरू पादावुच्येते ॥kavuru padavuchyete ||

yat purusham vyadadhuh | katidha vyakalpayan | mukham kimasya kau bahu | kavuru padavuchyete ||

जब उन्होंने पुरुष को विभाजित किया, तो कितने भागों में उनकी कल्पना की? उनका मुख क्या था, भुजाएँ क्या, और उनकी जंघाएँ और पैर किसे कहते हैं?

When they divided the Purusha, into how many parts did they arrange him? What was his mouth, what his arms, what are called his thighs and his feet?

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ।ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ।brahmano'sya mukhamasit |बाहू राजन्यः कृतः ।बाहू राजन्यः कृतः ।bahu rajanyah kritah |ऊरू तदस्य यद्वैश्यः ।ऊरू तदस्य यद् वैश्यः ।uru tadasya yad vaishyah |पद्भ्याग्ं शूद्रो अजायत ॥पद्भ्याग्ं शूद्रो अजायत ॥padbhyagm shudro ajayata ||

brahmano'sya mukhamasit | bahu rajanyah kritah | uru tadasya yad vaishyah | padbhyagm shudro ajayata ||

ब्राह्मण उनका मुख था; क्षत्रिय उनकी भुजाएँ बने; उनकी जंघाएँ वैश्य हुईं; उनके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुए।

The Brahmana was his mouth; the Rajanya (warrior) was made his arms; his thighs became the Vaishya; from his feet the Shudra was born.

चन्द्रमा मनसो जातः ।चन्द्रमा मनसो जातः ।chandrama manaso jatah |चक्षोः सूर्यो अजायत ।चक्षोः सूर्यो अजायत ।chakshoh suryo ajayata |मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च ।मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च ।mukhadindrashchagnishcha |प्राणाद्वायुरजायत ॥प्राणाद् वायुरजायत ॥pranad vayurajayata ||

chandrama manaso jatah | chakshoh suryo ajayata | mukhadindrashchagnishcha | pranad vayurajayata ||

उनके मन से चंद्रमा उत्पन्न हुए, आँख से सूर्य; मुख से इंद्र और अग्नि, और प्राण से वायु।

The moon was born from his mind, the sun from his eye; from his mouth came Indra and Agni, from his breath Vayu, the wind.

नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् ।नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् ।nabhya asidantariksham |शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।shirshno dyauh samavartata |पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् ।पद्भ्यां भूमिर् दिशः श्रोत्रात् ।padbhyam bhumir dishah shrotrat |तथा लोकाग्ं अकल्पयन् ॥तथा लोकाग्ं अकल्पयन् ॥tatha lokagm akalpayan ||

nabhya asidantariksham | shirshno dyauh samavartata | padbhyam bhumir dishah shrotrat | tatha lokagm akalpayan ||

उनकी नाभि से अंतरिक्ष हुआ, सिर से आकाश, पैरों से पृथ्वी, और कान से दिशाएँ; इस प्रकार उन्होंने लोकों की रचना की।

From his navel came the mid-air, from his head the sky arose, from his feet the earth, and from his ear the directions; so they shaped the worlds.

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ।वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ।vedahametam purusham mahantam |आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे ।आदित्य वर्णं तमसस्तु पारे ।aditya varnam tamasastu pare |सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः ।सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः ।sarvani rupani vichitya dhirah |नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ॥namani kritva'bhivadan yadaste ||

vedahametam purusham mahantam | aditya varnam tamasastu pare | sarvani rupani vichitya dhirah | namani kritva'bhivadan yadaste ||

मैं इस महान पुरुष को जानता हूँ, जो सूर्य के समान तेजस्वी हैं और अंधकार से परे हैं: वे ज्ञानी, जो सब रूपों की रचना करके और उन्हें नाम देकर, उन नामों से पुकारते हुए स्थित हैं।

I know this great Purusha, radiant as the sun, beyond all darkness: the wise one who, having shaped all forms and given them their names, abides, calling them by those names.

धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार ।धाता पुरस्ताद् यमुदाजहार ।dhata purastad yamudajahara |शक्रः प्रविद्वान्प्रदिशश्चतस्रः ।शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश् चतस्रः ।shakrah pravidwan pradishash chatasrah |तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।tamevam vidwanamrita iha bhavati |नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥nanyah pantha ayanaya vidyate ||

dhata purastad yamudajahara | shakrah pravidwan pradishash chatasrah | tamevam vidwanamrita iha bhavati | nanyah pantha ayanaya vidyate ||

जिन्हें सृष्टिकर्ता धाता ने आरंभ में प्रकट किया, और जिन्हें जानकर इंद्र ने चारों दिशाओं में प्रकाशित किया: जो उन्हें इस प्रकार जानता है, वह यहीं अमर हो जाता है। इसके अलावा जाने का कोई और मार्ग नहीं है।

He whom the creator Dhata proclaimed in the beginning, and Shakra (Indra), knowing him, made known in the four directions: one who knows him thus becomes immortal here and now. There is no other path to go.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ।yagyena yagyamayajanta devah |तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।tani dharmani prathamanyasan |ते ह नाकं महिमानः सचंते ।te ha nakam mahimanah sachante |यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥yatra purve sadhyah santi devah ||

yagyena yagyamayajanta devah | tani dharmani prathamanyasan | te ha nakam mahimanah sachante | yatra purve sadhyah santi devah ||

यज्ञ से देवताओं ने यज्ञ रूप पुरुष की उपासना की; यही पहले धर्म थे। वे महान लोग उस स्वर्ग को प्राप्त हुए, जहाँ प्राचीन साध्य देवता रहते हैं।

By the sacrifice the gods worshipped the sacrifice; these were the first ordinances. Those great ones reached the vault of heaven, where the ancient Sadhyas, the gods, dwell.

अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्च ।अद्भ्यः संभूतः पृथिव्यै रसाच्च ।adbhyah sambhutah prithivyai rasachcha |विश्वकर्मणः समवर्तताधि ।विश्वकर्मणः समवर्तताधि ।vishwakarmanah samavartatadhi |तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति ।तस्य त्वष्टा विदधद् रूपमेति ।tasya tvashta vidadhad rupameti |तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमग्रे ॥तत् पुरुषस्य विश्वमाजानमग्रे ॥tat purushasya vishwamajanamagre ||

adbhyah sambhutah prithivyai rasachcha | vishwakarmanah samavartatadhi | tasya tvashta vidadhad rupameti | tat purushasya vishwamajanamagre ||

उत्तर नारायण। वे जल से और पृथ्वी के रस से, विश्वकर्मा से प्रकट हुए। त्वष्टा उनके रूप को गढ़ते चलते हैं; आरंभ में यही पुरुष का सारा जगत था।

Uttara Narayana. He came forth from the waters and from the essence of the earth, from Vishvakarman, the all-maker. Tvashta, the shaper, goes on giving him form; this was the whole world of the Purusha in the beginning.

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ।वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् ।vedahametam purusham mahantam |आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।आदित्य वर्णं तमसः परस्तात् ।aditya varnam tamasah parastat |तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।tamevam vidwanamrita iha bhavati |नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥nanyah pantha vidyate'yanaya ||

vedahametam purusham mahantam | aditya varnam tamasah parastat | tamevam vidwanamrita iha bhavati | nanyah pantha vidyate'yanaya ||

मैं इस महान पुरुष को जानता हूँ, जो सूर्य के समान तेजस्वी और अंधकार से परे हैं। जो उन्हें इस प्रकार जानता है, वह यहीं अमर हो जाता है; जाने का कोई और मार्ग नहीं है।

I know this great Purusha, radiant as the sun, beyond darkness. One who knows him thus becomes immortal here; there is no other path to go.

प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः ।प्रजापतिश् चरति गर्भे अन्तः ।prajapatish charati garbhe antah |अजायमानो बहुधा विजायते ।अजायमानो बहुधा विजायते ।ajayamano bahudha vijayate |तस्य धीराः परिजानंति योनिम् ।तस्य धीराः परिजानंति योनिम् ।tasya dhirah parijananti yonim |मरीचीनां पदमिच्छंति वेधसः ॥मरीचीनां पदमिच्छंति वेधसः ॥marichinam padamichchhanti vedhasah ||

prajapatish charati garbhe antah | ajayamano bahudha vijayate | tasya dhirah parijananti yonim | marichinam padamichchhanti vedhasah ||

प्रजापति गर्भ के भीतर विचरते हैं; अजन्मा होकर भी वे अनेक रूपों में जन्म लेते हैं। धीर पुरुष उनके मूल को जानते हैं; सृष्टिकर्ता प्रकाश की किरणों के पद की कामना करते हैं।

Prajapati moves within the womb; unborn, he is born in many forms. The wise know his source; the creators seek the place of the rays of light.

यो देवेभ्य आतपति ।yo devebhya atapati |यो देवानां पुरोहितः ।yo devanam purohitah |पूर्वो यो देवेभ्यो जातः ।purvo yo devebhyo jatah |नमो रुचाय ब्राह्मये ॥namo ruchaya brahmaye ||

yo devebhya atapati | yo devanam purohitah | purvo yo devebhyo jatah | namo ruchaya brahmaye ||

जो देवताओं के लिए प्रकाशित होते हैं, जो देवताओं के पुरोहित हैं, जो देवताओं से पहले उत्पन्न हुए: उन तेजस्वी ब्रह्म-स्वरूप को नमस्कार।

He who shines for the gods, who is the priest of the gods, who was born before the gods: salutations to the radiant one, of Brahman.

रुचं ब्राह्मं जनयन्तः ।रुचं ब्राह्मं जनयन्तः ।rucham brahmam janayantah |देवा अग्रे तदब्रुवन् ।देवा अग्रे तदब्रुवन् ।deva agre tadabruvan |यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् ।यस् त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् ।yas tvaivam brahmano vidyat |तस्य देवा असन् वशे ॥तस्य देवा असन् वशे ॥tasya deva asan vashe ||

rucham brahmam janayantah | deva agre tadabruvan | yas tvaivam brahmano vidyat | tasya deva asan vashe ||

उस ब्रह्म-तेज को प्रकट करते हुए देवताओं ने आरंभ में कहा: जो ब्रह्मज्ञानी उन्हें इस प्रकार जाने, देवता उसके वश में रहेंगे।

Bringing forth that radiance of Brahman, the gods said in the beginning: the knower of Brahman who knows him thus, the gods will be in his power.

ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ ।hrishcha te lakshmishcha patnyau |अहोरात्रे पार्श्वे ।ahoratre parshwe |नक्षत्राणि रूपम् ।nakshatrani rupam |अश्विनौ व्यात्तम् ।ashwinau vyattam |इष्टं मनिषाण ।ishtam manishana |अमुं मनिषाण ।amum manishana |सर्वं मनिषाण ॥sarvam manishana ||

hrishcha te lakshmishcha patnyau | ahoratre parshwe | nakshatrani rupam | ashwinau vyattam | ishtam manishana | amum manishana | sarvam manishana ||

ह्री और लक्ष्मी आपकी पत्नियाँ हैं; दिन और रात आपके दोनों पार्श्व हैं, नक्षत्र आपका रूप, और दोनों अश्विनीकुमार आपका खुला मुख। इच्छित वस्तु दीजिए; मुझे वह दीजिए; मुझे सब कुछ दीजिए।

Hri and Lakshmi are your consorts; day and night are your two sides, the stars your form, the two Ashvins your open mouth. Grant what is desired; grant me that; grant me all.